شنبه آوریل 15, 1989 تا یکشنبه ژوئن 4, 1989
China
اعتراضات میدان تیانآنمن، که در سرزمین اصلی چین معمولاً با نام واقعه چهارم ژوئن شناخته میشود، تظاهراتی به رهبری دانشجویان بود که در سال ۱۹۸۹ در میدان تیانآنمن پکن برگزار شد. این جنبش ملی مردمی که از اعتراضات پکن الهام گرفته بود، گاهی «جنبش دموکراسی ۸۹» نامیده میشود. اعتراضات در ۱۵ آوریل آغاز شد و در ۴ ژوئن، زمانی که دولت حکومت نظامی اعلام کرد و ارتش را برای اشغال بخشهای مرکزی پکن اعزام کرد، به زور سرکوب شد. در واقعهای که به کشتار میدان تیانآنمن معروف شد، نیروهای نظامی با تفنگهای تهاجمی و تانک به سمت تظاهرکنندگان و کسانی که سعی در مسدود کردن پیشروی ارتش به سمت میدان تیانآنمن داشتند، شلیک کردند. برآوردها از آمار کشتهشدگان از چند صد تا چند هزار نفر متغیر است و هزاران نفر دیگر نیز مجروح شدند.
در اواسط سال ۱۹۸۶، فانگ لیژی، استاد اخترفیزیک، پس از پایان دوره کاری خود در دانشگاه پرینستون به چین بازگشت و تور شخصی خود را در دانشگاههای چین آغاز کرد؛ او در این سفر درباره آزادی، حقوق بشر و تفکیک قوا سخنرانی میکرد. فانگ بخشی از یک جریان زیرپوستی گستردهتر در میان جامعه روشنفکری نخبه بود که معتقد بودند فقر و توسعهنیافتگی چین و فاجعه انقلاب فرهنگی، نتیجه مستقیم سیستم سیاسی اقتدارگرا و اقتصاد دستوری صلب است.
با الهام از فانگ و دیگر جنبشهای «قدرت مردمی» در سراسر جهان، در دسامبر ۱۹۸۶، دانشجویان معترض علیه سرعت پایین اصلاحات دست به تظاهرات زدند.
هو یائوبانگ، دبیرکل حزب، به دلیل اتخاذ رویکردی نرم و سوءمدیریت در برابر اعتراضات که منجر به تضعیف ثبات اجتماعی شد، مقصر شناخته شد. او توسط محافظهکاران به طور کامل محکوم شد. هو در ۱۶ ژانویه ۱۹۸۷ مجبور به استعفا از سمت دبیرکلی شد. سپس حزب «کمپین ضد لیبرالیسم بورژوایی» را آغاز کرد که هدف آن هو، لیبرالیسم سیاسی و به طور کلی ایدههای الهامگرفته از غرب بود. این کمپین اعتراضات دانشجویی را متوقف کرد و فضای سیاسی را محدود ساخت، اما هو همچنان در میان ترقیخواهان حزب، روشنفکران و دانشجویان محبوب باقی ماند.
هنگامی که هو یائوبانگ در ۱۵ آوریل ۱۹۸۹ به طور ناگهانی بر اثر حمله قلبی درگذشت، دانشجویان واکنش شدیدی نشان دادند؛ اکثر آنها معتقد بودند که مرگ او با استعفای اجباریاش مرتبط بوده است. مرگ هو انگیزه اولیه را برای تجمع دانشجویان در تعداد زیاد فراهم کرد.
تجمعات کوچک و خودجوش برای سوگواری هو از ۱۵ آوریل در اطراف بنای یادبود قهرمانان خلق در میدان تیانآنمن آغاز شد. در همان روز، بسیاری از دانشجویان دانشگاه پکن (PKU) و دانشگاه تسینگهوا یادمانهایی برپا کردند و به صورت پراکنده به تجمع در میدان تیانآنمن پیوستند.
تجمعات سازمانیافته دانشجویی در مقیاس کوچک در ۱۶ آوریل در شیآن و شانگهای آغاز شد.
در ۱۷ آوریل، دانشجویان دانشگاه علوم سیاسی و حقوق چین (CUPL) تاج گلی بزرگ برای بزرگداشت هو یائوبانگ ساختند. مراسم اهدای آن در ۱۷ آوریل برگزار شد و جمعیتی بیش از حد انتظار گرد هم آمدند. در ساعت ۵ بعدازظهر، ۵۰۰ دانشجوی CUPL به دروازه شرقی تالار بزرگ خلق، در نزدیکی میدان تیانآنمن، رسیدند تا برای هو سوگواری کنند. این تجمع شامل سخنرانانی از پیشینههای مختلف بود که سخنرانیهای عمومی در بزرگداشت هو و بحث درباره مشکلات اجتماعی ایراد کردند. با این حال، این تجمع بهزودی مانعی برای فعالیت تالار بزرگ تلقی شد، بنابراین پلیس تلاش کرد دانشجویان را به متفرق شدن ترغیب کند.
از شب ۱۷ آوریل، سه هزار دانشجوی دانشگاه پکن (PKU) از پردیس دانشگاه به سمت میدان تیانآنمن راهپیمایی کردند و بهزودی نزدیک به هزار دانشجو از دانشگاه چینهوا به آنها پیوستند. پس از رسیدن، آنها بهسرعت با کسانی که قبلاً در میدان جمع شده بودند، متحد شدند. با افزایش اندازه جمعیت، این تجمع بهتدریج به یک اعتراض تبدیل شد، زیرا دانشجویان شروع به تدوین فهرستی از درخواستها و پیشنهادات (هفت تقاضا) برای دولت کردند.
در صبح ۱۸ آوریل، دانشجویان در میدان باقی ماندند. برخی در اطراف بنای یادبود قهرمانان خلق جمع شده، سرودهای میهنپرستانه میخواندند و به سخنرانیهای بداهه سازماندهندگان دانشجویی گوش میدادند، و برخی دیگر در تالار بزرگ خلق گرد هم آمده بودند. در همین حال، چند هزار دانشجو در دروازه شینهوا، ورودی ژونگنانهای، مقر رهبری حزب، تجمع کردند و خواستار گفتگو با رهبران شدند. پلیس مانع ورود دانشجویان به محوطه شد. سپس دانشجویان دست به تحصن زدند.
در ۲۰ آوریل، اکثر دانشجویان متقاعد شده بودند که دروازه شینهوا را ترک کنند. برای متفرق کردن حدود ۲۰۰ دانشجویی که باقی مانده بودند، پلیس از باتوم استفاده کرد؛ درگیریهای جزئی گزارش شد. بسیاری از دانشجویان احساس کردند که پلیس با آنها بدرفتاری کرده است و شایعات مربوط به خشونت پلیس به سرعت پخش شد. این حادثه دانشجویان را در پردیس دانشگاه خشمگین کرد، جایی که کسانی که از نظر سیاسی فعال نبودند، تصمیم گرفتند به اعتراضات بپیوندند. همچنین در این تاریخ، گروهی از کارگران که خود را «فدراسیون خودمختار کارگران پکن» مینامیدند، دو اعلامیه در به چالش کشیدن رهبری مرکزی منتشر کردند.
در ۲۱ آوریل، دانشجویان شروع به سازماندهی تحت لوای تشکلهای رسمی کردند.
مراسم تشییع جنازه دولتی هو در ۲۲ آوریل برگزار شد. در عصر ۲۱ آوریل، حدود ۱۰۰ هزار دانشجو با نادیده گرفتن دستورات مقامات شهرداری پکن مبنی بر بسته شدن میدان برای مراسم تشییع جنازه، به سمت میدان تیانآنمن راهپیمایی کردند. مراسم تشییع جنازه که در داخل تالار بزرگ خلق و با حضور رهبران برگزار شد، به صورت زنده برای دانشجویان پخش شد. ژائو زیانگ، دبیرکل حزب، سخنرانی مراسم ترحیم را ایراد کرد. به نظر میرسید مراسم با عجله برگزار شد و تنها ۴۰ دقیقه به طول انجامید، چرا که احساسات در میدان به شدت بالا گرفته بود. دانشجویان گریستند.
در ۲۲ آوریل، نزدیک غروب، شورشهای جدی در چانگشا و شیآن رخ داد. در شیآن، آتشسوزی توسط شورشیان باعث تخریب خودروها و خانهها شد و غارت در مغازههای نزدیک دروازه شیهوا در شهر اتفاق افتاد. در چانگشا، ۳۸ فروشگاه توسط غارتگران مورد هجوم قرار گرفت. بیش از ۳۵۰ نفر در هر دو شهر دستگیر شدند. در ووهان، دانشجویان دانشگاه تظاهراتی علیه دولت استانی سازماندهی کردند. با متشنجتر شدن وضعیت در سطح ملی، ژائو زیانگ جلسات متعددی را با کمیته دائمی دفتر سیاسی (PSC) برگزار کرد. ژائو بر سه نکته تأکید کرد: منصرف کردن دانشجویان از تظاهرات بیشتر و درخواست از آنها برای بازگشت به کلاسهای درس، استفاده از تمام اقدامات لازم برای مقابله با شورش، و ایجاد اشکال گفتگو با دانشجویان در سطوح مختلف دولتی.
در ۲۳ آوریل، در جلسهای با حضور حدود ۴۰ دانشجو از ۲۱ دانشگاه، «فدراسیون خودمختار دانشجویان پکن» (که با نام اتحادیه نیز شناخته میشود) تشکیل شد. این فدراسیون، ژو یونگجون، دانشجوی دانشگاه علوم سیاسی و حقوق چین (CUPL) را به عنوان رئیس انتخاب کرد. وانگ دان و وورکایشی نیز به عنوان رهبران این جنبش ظهور کردند. سپس اتحادیه خواستار تحریم عمومی کلاسها در تمام دانشگاههای پکن شد. چنین سازمان مستقلی که خارج از حوزه قضایی حزب فعالیت میکرد، رهبری حزب را نگران کرد.
سفر ژائو به کره شمالی، لی پنگ را به عنوان مقام اجرایی موقت در پکن باقی گذاشت. در ۲۴ آوریل، لی پنگ و کمیته دائمی دفتر سیاسی (PSC) با لی شیمینگ، دبیر حزب پکن و چن شیتونگ، شهردار پکن دیدار کردند تا وضعیت میدان را ارزیابی کنند. مقامات شهرداری خواستار حل سریع بحران بودند و اعتراضات را به عنوان توطئهای برای سرنگونی نظام سیاسی چین و رهبران اصلی حزب، از جمله دنگ شیائوپینگ، توصیف کردند. در غیاب ژائو، کمیته دائمی دفتر سیاسی توافق کرد که باید اقدامات قاطعی علیه معترضان صورت گیرد.
در صبح ۲۵ آوریل، رئیسجمهور یانگ شانگکون و نخستوزیر لی پنگ با دنگ در محل اقامت او دیدار کردند. دنگ از موضع سختگیرانه حمایت کرد و گفت که باید یک «هشدار» مناسب از طریق رسانههای جمعی برای جلوگیری از تظاهرات بیشتر منتشر شود. این جلسه اولین ارزیابی رسمی رهبری از اعتراضات را به طور قاطع تثبیت کرد و بر این نکته تأکید داشت که دنگ «حرف آخر» را در مسائل مهم میزند.
در ۲۷ آوریل، حدود ۵۰,۰۰۰ تا ۱۰۰,۰۰۰ دانشجو از تمام دانشگاههای پکن که توسط اتحادیه سازماندهی شده بودند، در خیابانهای پایتخت به سمت میدان تیانآنمن راهپیمایی کردند، خطوط ایجاد شده توسط پلیس را شکستند و در طول مسیر، بهویژه از سوی کارگران کارخانهها، حمایت گسترده مردمی دریافت کردند.
لحن دولت با بازگشت ژائو زیانگ از پیونگیانگ در ۳۰ آوریل و از سرگیری اختیارات اجراییاش، بهطور فزایندهای آشتیجویانه شد. از نظر ژائو، رویکرد تندروانه کارساز نبود و امتیاز دادن تنها جایگزین ممکن بود. ژائو درخواست کرد که مطبوعات برای گزارش مثبت از جنبش آزاد شوند و در ۳ تا ۴ مه دو سخنرانی همدلانه ایراد کرد.
در حالی که حدود ۱۰۰,۰۰۰ دانشجو در ۴ مه برای گرامیداشت جنبش چهارم مه و تکرار خواستههای راهپیماییهای قبلی در خیابانهای پکن راهپیمایی کردند، بسیاری از دانشجویان از امتیازات دولت راضی بودند. در ۴ مه، تمام دانشگاههای پکن به جز دانشگاه پکن (PKU) و دانشگاه عادی پکن (BNU) پایان تحریم کلاسها را اعلام کردند. متعاقباً، اکثریت دانشجویان شروع به از دست دادن علاقه خود به این جنبش کردند.
دانشجویان اعتصاب غذا را در ۱۳ مه، دو روز پیش از دیدار رسمی و بسیار تبلیغشده میخائیل گورباچف، رهبر شوروی، آغاز کردند. رهبران دانشجویی با آگاهی از اینکه مراسم استقبال از گورباچف قرار است در میدان برگزار شود، میخواستند از اعتصاب غذا در آنجا استفاده کنند تا دولت را به پذیرش خواستههایشان وادار کنند. علاوه بر این، اعتصاب غذا همدردی گستردهای را از سوی عموم مردم به دست آورد و به جنبش دانشجویی جایگاه اخلاقی برتری بخشید که به دنبال آن بود. تا بعدازظهر ۱۳ مه، حدود ۳۰۰ هزار نفر در میدان گرد هم آمده بودند.
در صبح روز ۱۳ مه، یان مینگفو، رئیس جبهه متحد حزب کمونیست، یک جلسه اضطراری تشکیل داد و رهبران برجسته دانشجویی و روشنفکران از جمله لیو شیائوبو، چن زیمینگ و وانگ جونتائو را گرد هم آورد. یان گفت که دولت آماده است تا گفتگوی فوری با نمایندگان دانشجویان داشته باشد، اما مراسم استقبال از گورباچف در میدان تیانآنمن، چه دانشجویان عقبنشینی کنند و چه نکنند، لغو خواهد شد؛ که در واقع قدرت چانهزنیای را که دانشجویان تصور میکردند در اختیار دارند، از آنها گرفت. این اعلامیه رهبری دانشجویان را دچار سردرگمی کرد.
دانشجویان در طول سفر گورباچف در میدان باقی ماندند؛ مراسم استقبال از او در فرودگاه برگزار شد. اجلاس سران چین و شوروی، که اولین در نوع خود در حدود ۳۰ سال گذشته بود، نشاندهنده عادیسازی روابط چین و شوروی بود و برای رهبران چین به عنوان یک پیشرفت با اهمیت تاریخی فوقالعاده تلقی میشد. با این حال، روند آرام آن توسط جنبش دانشجویی مختل شد؛ این امر باعث شرمساری بزرگ («از دست دادن آبرو») برای رهبری در صحنه جهانی شد و بسیاری از میانهروها در دولت را به سمت مسیر «تندروتر» سوق داد. اجلاس بین دنگ و گورباچف در تالار بزرگ خلق در میان هیاهو و اعتراضات در میدان برگزار شد.
این جنبش که در پایان آوریل رو به افول بود، اکنون دوباره شتاب گرفت. تا ۱۷ مه، با سرازیر شدن دانشجویان از سراسر کشور به پایتخت برای پیوستن به جنبش، اعتراضاتی با ابعاد مختلف در حدود ۴۰۰ شهر چین در حال وقوع بود. دانشجویان در دفاتر مرکزی حزب در استانهای فوجیان، هوبی و سینکیانگ تظاهرات کردند. بدون موضع رسمی و شفاف از سوی رهبری پکن، مقامات محلی نمیدانستند چگونه واکنش نشان دهند. از آنجا که تظاهرات اکنون شامل طیف گستردهای از گروههای اجتماعی بود که هر کدام مطالبات خاص خود را داشتند، به طور فزایندهای مشخص نبود که دولت باید با چه کسی مذاکره کند و خواستهها دقیقاً چه هستند.
وضعیت لاینحل به نظر میرسید، بنابراین بار تصمیمگیری قاطع بر دوش رهبر عالی، دنگ شیائوپینگ افتاد. مسائل در ۱۷ مه، در جریان جلسه کمیته دائمی دفتر سیاسی در اقامتگاه دنگ به اوج خود رسید. در این جلسه، استراتژی مبتنی بر امتیازدهی ژائو ژیانگ به شدت مورد انتقاد قرار گرفت.
در عصر ۱۷ مه، کمیته دائمی دفتر سیاسی (PSC) در ژونگنانهای گرد هم آمد تا برنامههای حکومت نظامی را نهایی کند. در این جلسه، ژائو اعلام کرد که آماده است «مرخصی بگیرد»، زیرا نمیتواند خود را راضی به اجرای حکومت نظامی کند. بزرگان حاضر در جلسه، بو ییبو و یانگ شانگکون، از کمیته خواستند که از دستورات دنگ پیروی کند. ژائو رأی بینتیجه کمیته را دارای پیامدهای الزامآور قانونی برای حکومت نظامی نمیدانست؛ یانگ شانگکون، در مقام نایب رئیس کمیسیون نظامی مرکزی، اقدام به بسیج ارتش برای ورود به پایتخت کرد.
لی پنگ در ۱۸ مه برای اولین بار با دانشجویان دیدار کرد تا نگرانیهای عمومی در مورد اعتصاب غذا را کاهش دهد. لی پنگ گفت که دغدغه اصلی دولت، انتقال اعتصابکنندگان غذا به بیمارستان است. بحثها تقابلی بود و پیشرفت یا گفتگوی اساسی چندانی نداشت، اما به رهبران دانشجویی فرصت حضور برجسته در تلویزیون ملی را داد.
در اوایل صبح ۱۹ مه، ژائو ژیانگ به میدان تیانآنمن رفت که به آخرین اقدام سیاسی او تبدیل شد. ون جیابائو او را همراهی میکرد. لی پنگ نیز به میدان رفت، اما مدت کوتاهی پس از آنجا خارج شد. در ساعت ۴:۵۰ صبح، ژائو با بلندگو برای جمعی از دانشجویان سخنرانی کرد و از آنها خواست به اعتصاب غذا پایان دهند. او به دانشجویان گفت که هنوز جوان هستند و از آنها خواست سلامت خود را حفظ کنند و بدون توجه به آیندهشان، خود را قربانی نکنند. سخنرانی احساسی ژائو توسط برخی از دانشجویان مورد تشویق قرار گرفت.
در ۱۹ مه، کمیته دائمی دفتر سیاسی با رهبران نظامی و بزرگان حزب دیدار کرد. دنگ ریاست جلسه را بر عهده داشت و گفت که حکومت نظامی تنها گزینه است. در این جلسه، دنگ اعلام کرد که در انتخاب هو یائوبانگ و ژائو ژیانگ به عنوان جانشینان خود «اشتباه» کرده است و تصمیم گرفت ژائو را از سمت دبیرکلی برکنار کند. دنگ همچنین عهد کرد که با حامیان ژائو قاطعانه برخورد کند و کار تبلیغاتی را آغاز نماید.
دولت چین در ۲۰ مه حکومت نظامی اعلام کرد و حداقل ۳۰ لشکر از پنج منطقه از هفت منطقه نظامی کشور را بسیج کرد. حداقل ۱۴ سپاه از ۲۴ سپاه ارتش آزادیبخش خلق (PLA) نیرو اعزام کردند. در نهایت حدود ۲۵۰ هزار سرباز به پایتخت فرستاده شدند که برخی از طریق هوایی و برخی دیگر از طریق راهآهن وارد شدند.
ورود ارتش به شهر در حومه آن توسط انبوه معترضان مسدود شد. دهها هزار تظاهرکننده خودروهای نظامی را محاصره کردند و مانع از پیشروی یا عقبنشینی آنها شدند. معترضان برای سربازان سخنرانی کردند و از آنها خواستند به آرمانشان بپیوندند؛ آنها همچنین برای سربازان غذا، آب و سرپناه فراهم کردند. مقامات با مشاهده عدم امکان پیشروی، در ۲۴ مه دستور عقبنشینی ارتش را صادر کردند. تمام نیروهای دولتی به پایگاههای خارج از شهر عقبنشینی کردند. اگرچه عقبنشینی ارتش در ابتدا به عنوان «تغییر مسیر» به نفع معترضان تلقی شد، اما در واقع بسیج نیروها در سراسر کشور برای یک حمله نهایی در حال انجام بود.
در ۲۷ مه در هنگکنگ، بیش از ۳۰۰ هزار نفر در میدان اسبدوانی هپی ولی برای گردهمایی با عنوان «آهنگهای دموکراتیک تقدیم به چین» گرد هم آمدند. بسیاری از سلبریتیهای هنگکنگی آهنگهایی خواندند و حمایت خود را از دانشجویان پکن ابراز کردند.
راهپیمایی ۱.۵ میلیون نفری، یعنی یک چهارم جمعیت هنگکنگ، به رهبری مارتین لی، سزتو وا و دیگر رهبران سازمانها، در جزیره هنگکنگ برگزار شد. در سراسر جهان، به ویژه در مناطقی که چینیتبارها زندگی میکردند، مردم گرد هم آمدند و اعتراض کردند. بسیاری از دولتها، از جمله ایالات متحده و ژاپن، هشدارهای مسافرتی به چین صادر کردند.
در ۱ ژوئن، لی پنگ گزارشی با عنوان «در باب ماهیت واقعی آشوب» منتشر کرد که بین تمام اعضای دفتر سیاسی توزیع شد. این گزارش با هدف متقاعد کردن دفتر سیاسی در مورد ضرورت و قانونی بودن پاکسازی میدان تیانآنمن، معترضان را تروریست و ضدانقلاب خواند. گزارش بیان میکرد که آشوب در حال گسترش است، دانشجویان هیچ برنامهای برای ترک میدان ندارند و در حال کسب حمایت مردمی هستند.
در ۲ ژوئن، جنبش شاهد افزایش اقدامات و اعتراضات بود که تصمیم حزب کمونیست چین (CPC) مبنی بر زمان اقدام را مستحکم کرد. اعتراضات زمانی شعلهور شد که روزنامهها مقالاتی منتشر کردند که از دانشجویان میخواست میدان تیانآنمن را ترک کرده و به جنبش پایان دهند. بسیاری از دانشجویان حاضر در میدان تمایلی به ترک آن نداشتند و از مقالات خشمگین بودند.
در عصر ۲ ژوئن، گزارشهایی مبنی بر اینکه یک خودروی نظامی با چهار غیرنظامی برخورد کرده و سه نفر را کشته است، این ترس را برانگیخت که ارتش و پلیس در تلاش برای پیشروی به سمت میدان تیانآنمن هستند. رهبران دانشجویی دستورات اضطراری برای ایجاد موانع در تقاطعهای اصلی صادر کردند تا از ورود نیروها به مرکز شهر جلوگیری کنند.
در ۲ ژوئن، دنگ شیائوپینگ و چندین تن از بزرگان حزب با سه عضو باقیمانده کمیته دائمی دفتر سیاسی، لی پنگ، چیائو شی و یائو ییلین، پس از برکناری ژائو زیانگ و هو چیلی دیدار کردند؛ اعضای کمیته توافق کردند که میدان را پاکسازی کنند تا «شورش متوقف و نظم به پایتخت بازگردد.» آنها همچنین توافق کردند که میدان باید تا حد امکان به صورت مسالمتآمیز پاکسازی شود، اما اگر معترضان همکاری نکردند، نیروها مجاز به استفاده از زور برای تکمیل کار بودند. در آن روز، روزنامههای دولتی گزارش دادند که نیروها در ده منطقه کلیدی شهر مستقر شدهاند.
در شامگاه ۳ ژوئن، تلویزیون دولتی به ساکنان هشدار داد که در خانههای خود بمانند، اما جمعیت مردم همانند دو هفته پیش، برای مسدود کردن مسیر ارتش به خیابانها آمدند. یگانهای ارتش آزادیبخش خلق (PLA) از هر سو به سمت پکن پیشروی کردند؛ ارتشهای ۳۸، ۶۳ و ۲۸ از غرب، سپاه ۱۵ هوابرد، ارتشهای ۲۰، ۲۶ و ۵۴ از جنوب، ارتش ۳۹ و لشکر ۱ زرهی از شرق و ارتشهای ۴۰ و ۶۴ از شمال.
در صبح ۳ ژوئن، دانشجویان و ساکنان، نیروهایی را با لباس شخصی در حال تلاش برای قاچاق سلاح به داخل شهر کشف کردند. دانشجویان سلاحها را ضبط کرده و به پلیس پکن تحویل دادند. دانشجویان در مقابل دروازه شینهوا در مجتمع رهبری ژونگنانهای دست به اعتراض زدند و پلیس از گاز اشکآور استفاده کرد. نیروهای غیرمسلح از تالار بزرگ خلق خارج شدند و به سرعت با جمعیت معترضان مواجه شدند. چندین معترض در جریان درگیری در خارج از تالار بزرگ خلق سعی کردند به نیروها آسیب برسانند و سربازان را مجبور به عقبنشینی کردند، اما این عقبنشینی تنها برای مدت کوتاهی بود.
در ساعت ۸:۳۰ شب، هلیکوپترهای ارتش بر فراز میدان ظاهر شدند و دانشجویان از پردیسهای دانشگاهی خواستند که نیروهای کمکی اعزام کنند.
در ساعت ۱۰ شب، مراسم تأسیس دانشگاه دموکراسی میدان تیانآنمن طبق برنامه در پای مجسمه الهه دموکراسی برگزار شد.
حدود ساعت ۱۰ شب، ارتش سی و هشتم در حالی که در خیابان چانگآن غربی به سمت مرکز شهر در حرکت بود، شروع به تیراندازی هوایی کرد. هدف اولیه آنها از این شلیکهای هشداردهنده، ترساندن و متفرق کردن جمعیت بزرگی بود که برای متوقف کردن پیشروی آنها گرد هم آمده بودند. این تلاش با شکست مواجه شد. اولین تلفات در غرب، در منطقه ووکهسونگ رخ داد، جایی که سونگ شیائومینگ، تکنسین ۳۲ ساله هوافضا، اولین قربانی تأیید شده آن شب بود. چند دقیقه بعد، هنگامی که کاروان در نهایت در جایی در شرق حلقه سوم با یک مانع بزرگ روبرو شد، آنها مستقیماً با تفنگهای خودکار به سمت معترضان آتش گشودند. جمعیت از اینکه ارتش از مهمات جنگی استفاده میکرد شوکه شده بودند و با پرتاب توهین و اشیاء واکنش نشان دادند. نیروها از گلولههای منور (انبساطی) استفاده کردند که استفاده از آنها در جنگ طبق قوانین بینالمللی ممنوع است، زیرا این گلولهها هنگام ورود به بدن منبسط شده و زخمهای بزرگتری ایجاد میکنند.
در ساعت ۱۰:۱۶ شب، بلندگوهای تحت کنترل دولت هشدار دادند که نیروها ممکن است برای اجرای حکومت نظامی «هر اقدامی» انجام دهند.
حدود ساعت ۱۰:۳۰ شب، پیشروی ارتش در موکسیدی، در حدود ۵ کیلومتری غرب میدان، برای مدت کوتاهی متوقف شد؛ جایی که اتوبوسهای برقی مفصلدار در عرض پل قرار داده شده و به آتش کشیده شدند. جمعیت ساکنان بلوکهای آپارتمانی اطراف تلاش کردند کاروان نظامی را محاصره کرده و پیشروی آن را متوقف کنند. ارتش سی و هشتم دوباره آتش گشود و تلفات سنگینی بر جای گذاشت.
تا ساعت ۱۰:۳۰ شب، اخبار خونریزی در غرب و جنوب شهر کمکم به میدان رسید، که اغلب توسط شاهدانی که غرق در خون بودند روایت میشد. در نیمهشب، بلندگوی دانشجویان خبر کشته شدن یک دانشجو در خیابان چانگآن غربی، نزدیک موزه نظامی را اعلام کرد و فضایی اندوهناک بر میدان حاکم شد. لی لو، معاون فرماندهی ستاد دانشجویان، از دانشجویان خواست تا برای دفاع از میدان از طریق روشهای غیرخشونتآمیز متحد بمانند.
حدود ساعت ۱۲:۱۵ بامداد، یک منور آسمان را روشن کرد و اولین خودروی زرهی نفربر از سمت غرب در میدان ظاهر شد.
در ساعت ۱۲:۳۰ بامداد، دو نفربر زرهی دیگر از سمت جنوب وارد شدند. دانشجویان تکههای بتن به سمت خودروها پرتاب کردند. یکی از نفربرها، شاید به دلیل گیر کردن میلههای فلزی در چرخهایش، از کار افتاد و تظاهرکنندگان آن را با پتوهای آغشته به بنزین پوشانده و به آتش کشیدند. گرمای شدید، سه سرنشین آن را مجبور به خروج کرد که بلافاصله توسط تظاهرکنندگان محاصره شدند. طبق گزارشها، نفربرها از روی چادرها عبور کرده بودند و بسیاری از جمعیت قصد داشتند سربازان را کتک بزنند. اما دانشجویان یک حلقه حفاظتی تشکیل دادند و آن سه نفر را تا ایستگاه امداد در کنار موزه تاریخ در ضلع شرقی میدان همراهی کردند.
حدود ساعت ۱:۳۰ بامداد، پیشقراولان ارتش سی و هشتم و چتربازان سپاه پانزدهم هوابرد به ترتیب به انتهای شمالی و جنوبی میدان رسیدند. آنها شروع به مسدود کردن میدان در برابر نیروهای کمکی دانشجویان و ساکنان کردند و تظاهرکنندگانی را که سعی داشتند وارد میدان شوند، کشتند. در همین حال، ارتشهای بیست و هفتم و شصت و پنجم از تالار بزرگ خلق در غرب و ارتش بیست و چهارم از پشت موزه تاریخ در شرق بیرون آمدند. دانشجویان باقیمانده که تعدادشان به چند هزار نفر میرسید، در بنای یادبود قهرمانان خلق در مرکز میدان کاملاً محاصره شدند.
ساعت ۲ بامداد، سربازان بر فراز سر دانشجویان در بنای یادبود تیراندازی کردند. دانشجویان با التماس خطاب به سربازان فریاد زدند: «ما شما را به صلح، برای دموکراسی و آزادی میهن، برای قدرت و شکوفایی ملت چین دعوت میکنیم، لطفاً به خواست مردم عمل کنید و از استفاده از زور علیه دانشجویان تظاهرکننده مسالمتجو خودداری کنید».
حدود ساعت ۲:۳۰ بامداد، چند کارگر در نزدیکی بنای یادبود با یک مسلسل که از سربازان گرفته بودند ظاهر شدند و سوگند خوردند که انتقام بگیرند. آنها توسط هو دجیان متقاعد شدند که سلاح را تحویل دهند. کارگران همچنین یک تفنگ تهاجمی بدون مهمات را تحویل دادند که لیو شیائوبو آن را به نردههای مرمری بنای یادبود کوبید.
ساعت ۳:۳۰ بامداد، به پیشنهاد دو پزشک در اردوگاه صلیب سرخ، هو دجیان و ژوئو توئو موافقت کردند که با سربازان مذاکره کنند. آنها با آمبولانس به گوشه شمال شرقی میدان رفتند و با جی شینگوا، کمیسر سیاسی هنگ ۳۳۶ ارتش سی و هشتم صحبت کردند. او درخواست را به ستاد فرماندهی منتقل کرد و آنها موافقت کردند که به دانشجویان اجازه عبور امن به سمت جنوب شرقی را بدهند. کمیسر به هو گفت: «اگر بتوانید دانشجویان را متقاعد کنید که میدان را ترک کنند، دستاورد بزرگی خواهد بود.»
ساعت ۴ بامداد، چراغهای میدان ناگهان خاموش شد و بلندگوی دولت اعلام کرد: «تخلیه میدان اکنون آغاز میشود. ما با درخواست دانشجویان برای تخلیه میدان موافقت میکنیم.» دانشجویان سرود انترناسیونال را خواندند و برای آخرین ایستادگی آماده شدند. هو بازگشت و رهبران دانشجویی را از توافق خود با سربازان مطلع کرد.
ساعت ۴:۳۰ بامداد، چراغها دوباره روشن شدند و سربازان از همه طرف به سمت بنای یادبود پیشروی کردند.
حدود ساعت ۴:۳۲ بامداد، هو دجیان بلندگوی دانشجویان را گرفت و دیدار خود با ارتش را شرح داد. بسیاری از دانشجویان که برای اولین بار از این مذاکرات مطلع میشدند، با خشم واکنش نشان دادند و او را به بزدلی متهم کردند.
سربازان ابتدا در حدود ۱۰ متری دانشجویان متوقف شدند. فنگ کونگده بلندگو را گرفت و توضیح داد که زمانی برای برگزاری جلسه باقی نمانده است. در عوض، یک رأیگیری صوتی اقدام جمعی گروه را تعیین میکند. اگرچه نتایج رأیگیری قطعی نبود، فنگ گفت که «موافقان» پیروز شدهاند. در عرض چند دقیقه، حدود ساعت ۴:۳۵ بامداد، یک جوخه از سربازان با لباس استتار به بنای یادبود هجوم بردند و بلندگوی دانشجویان را با شلیک گلوله از کار انداختند. سربازان دیگر دهها دانشجو را در بنای یادبود کتک زدند و لگد زدند و دوربینها و تجهیزات ضبط آنها را گرفتند و خرد کردند. یک افسر با بلندگو فریاد زد: «بهتر است بروید وگرنه عاقبت خوبی نخواهید داشت.»
حدود ساعت ۵:۱۰ بامداد، دانشجویان شروع به ترک بنای یادبود کردند. آنها دست در دست هم گذاشتند و از طریق راهرویی به سمت جنوب شرقی راهپیمایی کردند، اگرچه برخی از طریق شمال خارج شدند. کسانی که از ترک محل خودداری کردند، توسط سربازان مورد ضرب و شتم قرار گرفتند و دستور یافتند که به صف خروجی بپیوندند.
کمی بعد از ساعت ۶ صبح ۴ ژوئن، هنگامی که کاروانی از دانشجویان که میدان را تخلیه کرده بودند در مسیر دوچرخهسواری در امتداد خیابان چانگآن به سمت پردیس دانشگاه در حرکت بودند، سه تانک آنها را از میدان تعقیب کردند، گاز اشکآور شلیک کردند و یکی از آنها از میان جمعیت عبور کرد که منجر به کشته شدن ۱۱ دانشجو و زخمی شدن تعداد زیادی شد.
پس از خارج کردن دانشجویان از میدان، به سربازان دستور داده شد که مهمات خود را تحویل دهند و پس از آن از ساعت ۷ تا ۹ صبح به آنها فرصت کوتاهی برای استراحت داده شد.
در صبح روز ۴ ژوئن، پلیس به زور تظاهرات دانشجویی را که در میدان اصلی چنگدو برگزار میشد، درهم شکست. خشونت حاصل از آن هشت کشته و صدها زخمی بر جای گذاشت.
سرکوب ۴ ژوئن پایان دورهای از آزادی نسبی مطبوعات در چین را رقم زد و کارکنان رسانهها - چه خارجی و چه داخلی - در پی این سرکوب با محدودیتها و مجازاتهای شدیدتری مواجه شدند. گزارشهای رسانههای دولتی در پیامد فوری این رویداد با دانشجویان همدردی میکردند. در نتیجه، تمام مسئولان آن بعداً از سمتهای خود برکنار شدند.
در شانگهای، دانشجویان در ۵ ژوئن در خیابانها راهپیمایی کردند و در خیابانهای اصلی موانع ایجاد کردند. کارگران کارخانهها نیز دست به اعتصاب عمومی زدند و به خیابانها آمدند؛ ترافیک ریلی نیز مسدود شد. حملونقل عمومی نیز به حالت تعلیق درآمد و مانع از رسیدن مردم به محل کارشان شد.
در ۵ ژوئن، سرکوب اعتراضات از طریق فیلمها و عکسهای مردی تنها که در مقابل ستونی از تانکها در حال خروج از میدان تیانآنمن از طریق خیابان چانگآن ایستاده بود، در خارج از چین جاودانه شد. «مرد تانک»، همانطور که شناخته شد، به یکی از نمادینترین عکسهای قرن بیستم تبدیل شد. هنگامی که راننده تانک سعی کرد او را دور بزند، «مرد تانک» در مسیر تانک حرکت کرد. او مدتی با سرسختی در مقابل تانکها ایستاد و سپس از برجک تانک پیشرو بالا رفت تا با سربازان داخل آن صحبت کند. پس از بازگشت به موقعیت خود در مقابل تانکها، آن مرد توسط گروهی از مردم به کنار کشیده شد.
در ۷ ژوئن، دانشجویان دانشگاههای بزرگ شانگهای به تأسیسات مختلف دانشگاهی هجوم بردند تا برای بزرگداشت کشتهشدگان پکن، تابوتهایی برپا کنند. وضعیت بهتدریج و بدون استفاده از نیروی مرگبار تحت کنترل درآمد.
صحنههای مشابهی در نانجینگ رخ داد. در ۷ ژوئن، صدها دانشجو در پل رودخانه یانگتسه نانجینگ و همچنین پل راهآهن ژونگیانگمن دست به محاصره زدند. آنها متقاعد شدند که در اواخر همان روز بدون حادثه محل را تخلیه کنند، اگرچه روز بعد بازگشتند تا ایستگاه اصلی راهآهن و پلها را اشغال کنند.
در ۱۳ ژوئن ۱۹۸۹، اداره امنیت عمومی پکن دستور بازداشت ۲۱ دانشجو را که به عنوان رهبران اعتراضات شناسایی شده بودند، صادر کرد. این ۲۱ رهبر دانشجویی تحت تعقیب، بخشی از «فدراسیون خودمختار دانشجویان پکن» بودند که یک سازمان دانشجویی تأثیرگذار در اعتراضات میدان تیانآنمن بود. با وجود گذشت دههها، این فهرست افراد تحت تعقیب هرگز توسط دولت چین لغو نشده است.
در ساعت ۴:۳۰ بعدازظهر ۳ ژوئن، سه عضو کمیته دائمی دفتر سیاسی با رهبران نظامی، لی شیمینگ دبیر حزب پکن، چن شیتونگ شهردار، و لو گان دبیر شورای دولتی دیدار کردند و دستور اجرای حکومت نظامی را نهایی کردند.
موفقیت خیرهکننده راهپیمایی، دولت را مجبور به امتیازدهی و دیدار با نمایندگان دانشجویان کرد. در ۲۹ آوریل، یوان مو، سخنگوی شورای دولتی، با نمایندگان منصوبشده انجمنهای دانشجویی مورد تأیید دولت دیدار کرد. اگرچه در این گفتگوها طیف وسیعی از مسائل، از جمله حادثه دروازه شینهوا و آزادی مطبوعات مورد بحث قرار گرفت، اما نتایج اساسی کمی حاصل شد. رهبران دانشجویی مستقل مانند وور کایشی از حضور در این جلسه خودداری کردند.
