395 تا 1453
Turkey and Eastern Mediterranean Basin
امپراتوری بیزانس که با نامهای امپراتوری روم شرقی یا بیزانتیم نیز شناخته میشود، ادامه امپراتوری روم در استانهای شرقی آن در دوران باستان متأخر و قرون وسطی بود، زمانی که پایتخت آن قسطنطنیه بود. این امپراتوری از فروپاشی و سقوط امپراتوری روم غربی در قرن پنجم جان سالم به در برد و هزار سال دیگر تا زمان سقوط به دست امپراتوری عثمانی در سال ۱۴۵۳ به حیات خود ادامه داد. در بیشتر دوران حیاتش، این امپراتوری قدرتمندترین نیروی اقتصادی، فرهنگی و نظامی در اروپا بود.
ارتش روم موفق به فتح سرزمینهای بسیاری در منطقه مدیترانه و مناطق ساحلی جنوب غربی اروپا و شمال آفریقا شد. این سرزمینها محل سکونت گروههای فرهنگی مختلف، هم جمعیتهای شهری و هم جمعیتهای روستایی بود. غرب همچنین از بیثباتی قرن سوم آسیب بیشتری دید. این تمایز بین شرق هلنیزه شده و تثبیتشده و غرب لاتینزبان جوانتر، در قرنهای بعد تداوم یافت و اهمیت فزایندهای پیدا کرد که منجر به بیگانگی تدریجی این دو جهان شد.
یکی از نمونههای اولیه تقسیم امپراتوری به شرق و غرب در سال ۲۹۳ رخ داد، زمانی که امپراتور دیوکلتیان یک سیستم اداری جدید (تتارشی) ایجاد کرد تا امنیت را در تمام مناطق در معرض خطر امپراتوری خود تضمین کند. او خود را با یک امپراتور همکار (آگوستوس) همراه کرد و هر امپراتور همکار سپس یک همکار جوانتر را با عنوان سزار پذیرفت تا در حکومت سهیم شوند و در نهایت جانشین شریک ارشد خود شوند. هر تتارک مسئول بخشی از امپراتوری بود.
با این حال، تتارشی در سال ۳۱۳ فروپاشید و چند سال بعد کنستانتین یکم دو بخش اداری امپراتوری را به عنوان آگوستوس یگانه متحد کرد.
کنستانتین این اصل را تثبیت کرد که امپراتوران نمیتوانند به تنهایی مسائل مربوط به دکترین را حل و فصل کنند، بلکه باید برای این منظور شوراهای کلیسایی عمومی تشکیل دهند. فراخوان او برای تشکیل هم سینود آرل و هم نخستین شورای نیقیه، نشاندهنده علاقه او به وحدت کلیسا و نمایش ادعای او برای ریاست بر آن بود.
در سال ۳۳۰، کنستانتین مقر امپراتوری را به قسطنطنیه منتقل کرد که آن را به عنوان رم دوم در محل بیزانتیم بنا نهاد؛ شهری که از نظر استراتژیک در مسیرهای تجاری بین اروپا و آسیا و بین دریای مدیترانه و دریای سیاه واقع شده بود.
ظهور مسیحیت با به قدرت رسیدن امپراتور یولیان در سال ۳۶۱ به طور مختصر متوقف شد؛ او تلاش مصممانهای برای احیای چندخدایی در سراسر امپراتوری انجام داد و به همین دلیل توسط کلیسا «یولیان مرتد» نامیده شد.
با این حال، این روند زمانی که یولیان در سال ۳۶۳ در نبرد کشته شد، معکوس گردید.
تئودوسیوس یکم (۳۷۹–۳۹۵) آخرین امپراتوری بود که بر هر دو نیمه شرقی و غربی امپراتوری حکومت کرد.
در سالهای ۳۹۱ و ۳۹۲، تئودوسیوس مجموعهای از فرامین صادر کرد که اساساً دین پاگانیسم (شرکآمیز) را ممنوع میکرد. جشنوارهها و قربانیهای پاگانها ممنوع شد، همانطور که دسترسی به تمام معابد و مکانهای عبادت پاگانها ممنوع گردید.
اعتقاد بر این است که آخرین بازیهای المپیک در سال ۳۹۳ برگزار شده است.
در سال ۳۹۵، تئودوسیوس یکم مقام امپراتوری را به طور مشترک به پسرانش واگذار کرد: آرکادیوس در شرق و هونوریوس در غرب، که بار دیگر مدیریت امپراتوری را تقسیم کرد.
این موفقیت به تئودوسیوس دوم اجازه داد تا بر تدوین قوانین روم با «کدکس تئودوسیانوس» تمرکز کند.
تئودوسیوس دوم بر استحکام دیوارهای قسطنطنیه تمرکز کرد که شهر را تا سال ۱۲۰۴ در برابر اکثر حملات نفوذناپذیر ساخت. بخشهای بزرگی از دیوارهای تئودوسی تا به امروز حفظ شدهاند.
برای دفع هونها، تئودوسیوس مجبور شد خراج سالانه هنگفتی به آتیلا بپردازد. جانشین او، مارسیان، از ادامه پرداخت خراج خودداری کرد، اما آتیلا قبلاً توجه خود را به امپراتوری روم غربی معطوف کرده بود. پس از مرگ آتیلا در سال ۴۵۳، امپراتوری هونها فروپاشید و بسیاری از هونهای باقیمانده اغلب به عنوان مزدور توسط قسطنطنیه استخدام میشدند.
پس از سقوط آتیلا، امپراتوری شرقی از دورهای از صلح برخوردار شد، در حالی که امپراتوری غربی به دلیل گسترش مهاجرت و تهاجمات بربرها، به ویژه ملتهای ژرمن، به زوال خود ادامه داد. پایان غرب معمولاً به سال ۴۷۶ نسبت داده میشود، زمانی که اودوآکر، ژنرال فودراتی (متحد) رومی از تبار ژرمن شرقی، امپراتور غربی رومولوس آگوستولوس را خلع کرد؛ یک سال پس از آنکه دومی این مقام را از ژولیوس نپوس غصب کرده بود.
در سال ۴۸۰ با مرگ ژولیوس نپوس، امپراتور شرقی زنون تنها مدعی امپراتوری شد. اودوآکر که اکنون حاکم ایتالیا بود، اسماً تابع زنون بود اما با استقلال کامل عمل میکرد و در نهایت از شورش علیه امپراتور حمایت کرد.
در سال ۴۹۱، آناستاسیوس یکم، یک مقام غیرنظامی سالخورده با اصالت رومی، امپراتور شد، اما تا سال ۴۹۷ طول کشید تا نیروهای امپراتور جدید به طور مؤثر مقاومت ایسوریاییها را در هم بشکنند. آناستاسیوس خود را به عنوان یک اصلاحطلب پرانرژی و مدیری توانمند نشان داد. او سیستم پولی جدیدی از سکههای مسی «فولیس» معرفی کرد که در اکثر معاملات روزمره استفاده میشد. او همچنین سیستم مالیاتی را اصلاح کرد و مالیات «کریسارگیرون» را برای همیشه لغو کرد.
زنون با اوستروگوتهای مهاجم که در موئسیا ساکن شده بودند مذاکره کرد و پادشاه گوتها، تئودوریک، را متقاعد کرد که به عنوان «ماژیستر میلیتوم پر ایتالیام» (فرمانده کل ایتالیا) برای خلع اودوآکر به ایتالیا برود. پس از شکست اودوآکر در سال ۴۹۳، تئودوریک عملاً بر ایتالیا حکومت کرد، اگرچه هرگز توسط امپراتوران شرقی به عنوان «پادشاه» (رکس) به رسمیت شناخته نشد.
هنگامی که آناستاسیوس در سال ۵۱۸ درگذشت، خزانه دولتی حاوی مبلغ هنگفت ۳۲۰,۰۰۰ پوند (۱۵۰,۰۰۰ کیلوگرم) طلا بود.
سلسله ژوستینین توسط ژوستین یکم پایهگذاری شد که با وجود بیسوادی، از طریق رتبههای نظامی به مقام امپراتوری در سال ۵۱۸ رسید.
ژوستین یکم در سال ۵۲۷ توسط برادرزادهاش ژوستینین یکم جانشین شد، کسی که ممکن است از قبل در دوران سلطنت ژوستین کنترل مؤثری اعمال کرده باشد. ژوستینین یکی از مهمترین چهرههای دوران باستان متأخر و احتمالاً آخرین امپراتور روم بود که به زبان لاتین به عنوان زبان مادری صحبت میکرد. حکومت او یک دوره متمایز را تشکیل میدهد که با «نوسازی امپراتوری» (renovatio imperii) جاهطلبانه اما تنها تا حدی محققشده، مشخص میشود. همسرش تئودورا به ویژه تأثیرگذار بود.
در سال ۵۲۹، ژوستینین یک کمیسیون ده نفره به ریاست جان کاپادوکیایی منصوب کرد تا قوانین روم را بازنگری کرده و تدوین جدیدی از قوانین و عصارههای حقوقدانان ایجاد کنند که به «کورپوس ژوریس سیویلیس» (Corpus Juris Civilis) یا قانون ژوستینین معروف است.
اگرچه چندخدایی حداقل از زمان کنستانتین در قرن چهارم توسط دولت سرکوب شده بود، فرهنگ سنتی یونانی-رومی همچنان در قرن ششم در امپراتوری شرقی تأثیرگذار بود. فلسفه هلنیستی به تدریج شروع به ادغام در فلسفه مسیحی جدیدتر کرد. فیلسوفانی مانند جان فیلوپونوس علاوه بر تفکر مسیحی و تجربهگرایی، از ایدههای نوافلاطونی نیز بهره میبردند. به دلیل بتپرستی فعال اساتید آن، ژوستینین آکادمی نوافلاطونی را در سال ۵۲۹ تعطیل کرد. مدارس دیگر در قسطنطنیه، انطاکیه و اسکندریه که مراکز امپراتوری ژوستینین بودند، به کار خود ادامه دادند.
در سال ۵۳۲، ژوستینین در تلاش برای تأمین امنیت مرزهای شرقی خود، پیمان صلحی با خسرو یکم ایران امضا کرد و موافقت کرد که خراج سالانه سنگینی به ساسانیان بپردازد.
ژوستینین از شورشی در قسطنطنیه (شورشهای نیکا) جان سالم به در برد که قدرت او را تثبیت کرد، اما با مرگ ۳۰,۰۰۰ تا ۳۵,۰۰۰ شورشی به دستور او پایان یافت.
فتوحات غربی در سال ۵۳۳ آغاز شد، زمانی که ژوستینین سردار خود بلیساریوس را برای بازپسگیری استان سابق آفریقا از وندالها فرستاد که از سال ۴۲۹ با پایتخت خود در کارتاژ کنترل آن را در دست داشتند. موفقیت آنها با آسانی غافلگیرکنندهای به دست آمد، اما تا سال ۵۴۸ طول کشید تا قبایل محلی اصلی سرکوب شوند.
در سال ۵۳۴، کورپوس بهروزرسانی شد و همراه با احکامی که ژوستینین پس از ۵۳۴ صادر کرد، سیستم حقوقی مورد استفاده برای بیشتر دوران باقیمانده بیزانس را تشکیل داد. کورپوس پایه و اساس حقوق مدنی بسیاری از کشورهای مدرن را تشکیل میدهد. کورپوس پایه و اساس حقوق مدنی بسیاری از کشورهای مدرن را تشکیل میدهد.
در سال ۵۳۵، یک لشکرکشی کوچک بیزانس به سیسیل با موفقیت آسان روبرو شد، اما گوتها به زودی مقاومت خود را سختتر کردند.
در سالهای ۵۳۵-۵۳۶، تئوداهاد پاپ آگاپتوس یکم را به قسطنطنیه فرستاد تا درخواست خروج نیروهای بیزانس از سیسیل، دالماسی و ایتالیا را مطرح کند. اگرچه آگاپتوس در مأموریت خود برای امضای صلح با ژوستینین شکست خورد، اما موفق شد پاتریارک مونوفیزیت آنتیموس یکم قسطنطنیه را با وجود حمایت و محافظت ملکه تئودورا محکوم کند.
اِیا صوفیا در سال ۵۳۷، در دوران سلطنت ژوستینین ساخته شد.
پیروزی تا سال ۵۳۸ به دست نیامد، زمانی که بلیساریوس پس از محاصرههای موفق ناپل و رم، راونا را تصرف کرد.
اوستروگوتها در سال ۵۴۶ رم را تصرف کردند.
تا اواسط دهه ۵۵۰، ژوستینین در اکثر میدانهای عملیاتی پیروز شده بود، به استثنای قابل توجه بالکان که در معرض تهاجمات مکرر اسلاوها و گپیدها قرار داشت. قبایل صرب و کروات بعداً در دوران سلطنت هراکلیوس در شمال غربی بالکان اسکان داده شدند. ژوستینین بلیساریوس را از بازنشستگی فراخواند و تهدید جدید هونها را شکست داد. تقویت ناوگان دانوب باعث عقبنشینی هونهای کوتریگور شد و آنها با پیمانی موافقت کردند که اجازه عبور امن به آن سوی دانوب را میداد.
در سال ۵۵۱، آتانگیلد، نجیبزادهای از هیسپانیای ویزیگوت، در شورش علیه پادشاه از ژوستینین کمک خواست و امپراتور نیرویی را تحت فرماندهی لیبریوس، یک فرمانده نظامی موفق، اعزام کرد. امپراتوری تا زمان سلطنت هراکلیوس بخش کوچکی از ساحل شبهجزیره ایبری را در اختیار داشت.
ورود خواجه ارمنی نارسس به ایتالیا (اواخر ۵۵۱) با ارتشی متشکل از ۳۵,۰۰۰ نفر، تغییر دیگری در سرنوشت گوتها ایجاد کرد. توتیلای اوستروگوتها در نبرد تاگینائه شکست خورد.
جانشین توتیلا، تیا، در نبرد مونس لاکتاریوس (اکتبر ۵۵۲) شکست خورد.
در شرق، جنگهای روم و ایران تا سال ۵۶۲ ادامه یافت تا اینکه فرستادگان ژوستینین و خسرو بر سر یک صلح ۵۰ ساله توافق کردند.
پس از مرگ ژوستینین در سال ۵۶۵، جانشین او، ژوستین دوم، از پرداخت خراج سنگین به ایرانیان خودداری کرد. در همین حال، لمباردهای ژرمن به ایتالیا حمله کردند؛ تا پایان قرن، تنها یک سوم ایتالیا در دست بیزانس بود.
جانشین ژوستین، تیبریوس دوم، در انتخاب بین دشمنان خود، به آوارها یارانه داد و در عین حال علیه ایرانیان اقدام نظامی کرد. اگرچه موریس، سردار تیبریوس، لشکرکشی مؤثری را در مرزهای شرقی رهبری کرد، اما یارانهها نتوانست آوارها را مهار کند. آنها در سال ۵۸۲ قلعه بالکانی سیرمیوم را تصرف کردند، در حالی که اسلاوها شروع به نفوذ به آن سوی دانوب کردند.
موریس که در این میان جانشین تیبریوس شده بود، در یک جنگ داخلی ایران مداخله کرد، خسرو دوم قانونی را به تخت بازگرداند و دخترش را به عقد او درآورد. پیمان موریس با برادر زن جدیدش، قلمروهای امپراتوری در شرق را گسترش داد و به امپراتور پرانرژی اجازه داد تا بر بالکان تمرکز کند.
تا سال ۶۰۲، مجموعهای از لشکرکشیهای موفق بیزانس، آوارها و اسلاوها را به آن سوی رود دانوب عقب رانده بود.
امتناع موریس از پرداخت فدیه برای چندین هزار اسیر گرفتهشده توسط آوارها و دستور او به نیروها برای گذراندن زمستان در دانوب، باعث سقوط محبوبیت او شد. شورشی تحت رهبری افسری به نام فوکاس درگرفت که نیروها را به سمت قسطنطنیه بازگرداند؛ موریس و خانوادهاش هنگام تلاش برای فرار به قتل رسیدند.
پس از قتل موریس توسط فوکاس، خسرو از این بهانه برای بازپسگیری استان رومی بینالنهرین استفاده کرد. فوکاس، حاکمی نامحبوب که در منابع بیزانسی همواره به عنوان «ظالم» توصیف میشود، هدف تعدادی از توطئههای تحت رهبری سنا قرار گرفت. او سرانجام در سال ۶۱۰ توسط هراکلیوس که با شمایلی نصبشده بر دماغه کشتیاش از کارتاژ به قسطنطنیه سفر کرده بود، خلع شد.
به دنبال به قدرت رسیدن هراکلیوس، پیشروی ساسانیان به عمق شام نفوذ کرد، دمشق و اورشلیم را اشغال کرد و صلیب راستین را به تیسفون منتقل نمود.
این شهر همچنین در سال ۶۱۸، پس از آنکه مصر ابتدا به دست ایرانیان و سپس به دست اعراب افتاد، محمولههای رایگان غلات خود را از دست داد و توزیع عمومی گندم متوقف شد.
ضدحمله هراکلیوس ماهیت یک جنگ مقدس به خود گرفت و یک تصویر «غیردستساز» (acheiropoietos) از مسیح به عنوان پرچم نظامی حمل میشد (به همین ترتیب، هنگامی که قسطنطنیه در سال ۶۲۶ از محاصره مشترک آوار-ساسانی-اسلاو نجات یافت، پیروزی به شمایلهای مریم مقدس نسبت داده شد که توسط پاتریارک سرگیوس در اطراف دیوارهای شهر گردانده میشد). در همین محاصره قسطنطنیه در سال ۶۲۶، در بحبوحه جنگ سرنوشتساز بیزانس و ساسانیان (۶۰۲–۶۲۸)، نیروهای مشترک آوار، ساسانی و اسلاو بین ماههای ژوئن و ژوئیه به طور ناموفق پایتخت بیزانس را محاصره کردند. پس از این، ارتش ساسانی مجبور به عقبنشینی به آناتولی شد. این شکست درست پس از رسیدن اخبار پیروزی دیگری از بیزانس به آنها رخ داد، جایی که تئودور، برادر هراکلیوس، در برابر شاهین، ژنرال ایرانی، به موفقیتهای خوبی دست یافته بود. به دنبال این، هراکلیوس بار دیگر تهاجمی را به بینالنهرین ساسانی رهبری کرد.
نیروی اصلی ساسانی در سال ۶۲۷ در نینوا نابود شد.
در سال ۶۲۹، هراکلیوس طی مراسمی باشکوه، صلیب راستین را به اورشلیم بازگرداند.
بیزانسیها در سال ۶۳۶ در نبرد یرموک شکست سنگینی از اعراب متحمل شدند.
فتح مصر توسط اعراب مسلمان بین سالهای ۶۳۹ تا ۶۴۶ میلادی رخ داد و تحت نظارت خلافت راشدین بود. این واقعه به دوره چند صد ساله سلطه رومی/بیزانسی (که از ۳۰ پیش از میلاد آغاز شده بود) بر مصر پایان داد.
در دهه ۶۷۰، بلغارها با ورود خزرها به جنوب دانوب رانده شدند.
اعراب که اکنون کنترل سوریه و شام را کاملاً در دست داشتند، گروههای غارتگر مکرری را به عمق آسیای صغیر فرستادند و در سالهای ۶۷۴–۶۷۸ خود قسطنطنیه را محاصره کردند. ناوگان عرب سرانجام با استفاده از آتش یونانی دفع شد و یک آتشبس سیساله بین امپراتوری و خلافت اموی امضا گردید. با این حال، حملات به آناتولی بدون وقفه ادامه یافت و زوال فرهنگ شهری کلاسیک را تسریع کرد، به طوری که ساکنان بسیاری از شهرها یا مناطق بسیار کوچکتری را در داخل دیوارهای قدیمی شهر مستحکم کردند و یا به طور کامل به قلعههای نزدیک نقل مکان کردند.
در سال ۶۸۰، نیروهای بیزانسی که برای پراکنده کردن این سکونتگاههای جدید اعزام شده بودند، شکست خوردند.
در سال ۶۸۱، کنستانتین چهارم با خان بلغار، آسپاروخ، معاهدهای امضا کرد و دولت جدید بلغارستان حاکمیت بر چندین قبیله اسلاو را که قبلاً، حداقل به صورت اسمی، حاکمیت بیزانس را به رسمیت میشناختند، بر عهده گرفت.
در سالهای ۶۸۷–۶۸۸، آخرین امپراتور هراکلی، ژوستینین دوم، لشکرکشیای را علیه اسلاوها و بلغارها رهبری کرد و دستاوردهای قابل توجهی به دست آورد، اگرچه این واقعیت که او مجبور شد راه خود را از تراکیه تا مقدونیه با جنگ باز کند، نشاندهنده میزان افول قدرت بیزانس در شمال بالکان است.
ژوستینین دوم تلاش کرد قدرت اشراف شهری را از طریق مالیاتهای سنگین و انتصاب «افراد خارجی» در پستهای اداری درهم بشکند. او در سال ۶۹۵ از قدرت برکنار شد و ابتدا به خزرها و سپس به بلغارها پناه برد.
در سال ۷۰۵، ژوستینین دوم با ارتشهای خان بلغار، ترول، به قسطنطنیه بازگشت، تاج و تخت را بازپس گرفت و دوران وحشتی را علیه دشمنان خود آغاز کرد.
با سرنگونی نهایی او در سال ۷۱۱، که بار دیگر توسط اشراف شهری حمایت میشد، سلسله هراکلی به پایان رسید.
در سال ۷۱۷، خلافت اموی محاصره قسطنطنیه (۷۱۷–۷۱۸) را آغاز کرد که یک سال به طول انجامید. با این حال، ترکیب نبوغ نظامی لئون سوم ایسوریایی، استفاده بیزانسیها از آتش یونانی، زمستان سرد ۷۱۷–۷۱۸ و دیپلماسی بیزانس با خان ترول بلغارستان منجر به پیروزی بیزانس شد.
قرن هشتم و اوایل قرن نهم نیز تحت سلطه مناقشات و تفرقه مذهبی بر سر شمایلشکنی بود که بیش از یک قرن مسئله اصلی سیاسی امپراتوری محسوب میشد. شمایلها (در اینجا به معنای تمام اشکال تصاویر مذهبی) توسط لئون و کنستانتین پنجم از حدود سال ۷۳۰ ممنوع شدند که منجر به شورشهای شمایلپرستان (حامیان شمایلها) در سراسر امپراتوری گردید.
در سال ۷۴۰، یک پیروزی بزرگ بیزانس در نبرد آکروینون رخ داد که در آن بیزانسیها بار دیگر ارتش اموی را نابود کردند.
کنستانتین پنجم، پسر و جانشین لئو سوم ایسوریایی، پیروزیهای چشمگیری در شمال سوریه به دست آورد و همچنین قدرت بلغارها را به شدت تضعیف کرد. در سال ۷۴۶، کنستانتین پنجم با بهرهگیری از شرایط بیثبات خلافت اموی که تحت حکومت مروان دوم در حال فروپاشی بود، به سوریه حمله کرد و ژرمانیکیا را تصرف نمود. نبرد کرامایا نیز به یک پیروزی بزرگ دریایی برای بیزانس بر ناوگان اموی منجر شد. این شکستهای نظامی در سایر جبهههای خلافت و بیثباتی داخلی، به توسعهطلبی امویان پایان داد.
پس از تلاشهای ملکه ایرنه، دومین شورای نیقیه در سال ۷۸۷ تشکیل شد و تأیید کرد که شمایلها میتوانند مورد تکریم قرار گیرند اما نباید پرستیده شوند.
تحت رهبری امپراتور کروم، تهدید بلغارها دوباره ظهور کرد، اما در سالهای ۸۱۵-۸۱۶، اومورتاگ پسر کروم، یک معاهده صلح با لئو پنجم امضا کرد.
در دهه ۸۳۰، خلافت عباسی سفرهای نظامی خود را آغاز کرد که با پیروزی در غارت آموریوم به اوج رسید.
در اوایل قرن نهم، لئو پنجم سیاست شمایلشکنی را دوباره معرفی کرد، اما در سال ۸۴۳ ملکه تئودورا با کمک پاتریارک متودیوس، تکریم شمایلها را احیا کرد. شمایلشکنی در بیگانگی بیشتر شرق از غرب نقش داشت که در جریان به اصطلاح «جدایی فوتین» (Photian schism) زمانی که پاپ نیکلاس اول ارتقای فوتین به مقام پاتریارکی را به چالش کشید، بدتر شد.
سپس بیزانسیها دست به ضدحمله زدند و دامیتا در مصر را غارت کردند.
روسها اولین حمله خود را به قسطنطنیه در سال ۸۶۰ آغاز کردند و حومههای شهر را غارت نمودند.
اعراب با استفاده از ضعف امپراتوری پس از شورش توماس اسلاو در اوایل دهه ۸۲۰، دوباره ظهور کردند و کرت را تصرف نمودند. آنها همچنین با موفقیت به سیسیل حمله کردند، اما در سال ۸۶۳، ژنرال پتروناس در نبرد لالاکائون پیروزی قاطعی علیه عمر الاقطع، امیر ملیتنه (ملطیه) به دست آورد.
به قدرت رسیدن باسیل اول در سال ۸۶۷، آغاز سلسله مقدونی را رقم زد که به مدت ۱۵۰ سال حکومت کرد.
در سالهای اولیه سلطنت باسیل اول، حملات اعراب به سواحل دالماسی و محاصره راگوسا (۸۶۶-۸۶۸) شکست خورد و منطقه بار دیگر تحت کنترل امن بیزانس قرار گرفت.
در مقابل، موقعیت بیزانس در جنوب ایتالیا به تدریج تثبیت شد؛ تا سال ۸۷۳ باری بار دیگر تحت حاکمیت بیزانس قرار گرفت و بیشتر جنوب ایتالیا برای ۲۰۰ سال آینده در امپراتوری باقی ماند.
در جبهه مهمتر شرقی، امپراتوری دفاع خود را بازسازی کرد و به حالت تهاجمی درآمد. پاولیکیها در نبرد باتیس ریاکس شکست خوردند و پایتخت آنها تفریقه (دیوریگی) تصرف شد.
در حالی که تهاجم علیه خلافت عباسی با بازپسگیری ساموساتا آغاز شد.
تحت حکومت پسر و جانشین باسیل، لئو ششم خردمند، جنگها در شرق علیه خلافت تضعیفشده عباسی ادامه یافت.
تزار قدرتمند بلغار، سیمئون اول، با پایان دادن به هشتاد سال صلح بین دو دولت، در سال ۸۹۴ حمله کرد اما توسط بیزانسیها عقب رانده شد؛ آنها از ناوگان خود برای حرکت در دریای سیاه و حمله به پشت جبهه بلغارها استفاده کردند و حمایت مجارها را نیز جلب نمودند.
با این حال، بیزانسیها در نبرد بولگاروفیگون در سال ۸۹۶ شکست خوردند و موافقت کردند که یارانههای سالانه به بلغارها بپردازند.
سیسیل در سال ۹۰۲ به دست اعراب افتاد.
در سال ۹۰۴، تسالونیکی، دومین شهر امپراتوری، توسط ناوگان عرب غارت شد.
ضعف دریایی امپراتوری اصلاح شد. با وجود این انتقام، بیزانسیها همچنان قادر نبودند ضربه قاطعی به مسلمانان وارد کنند، کسانی که در سال ۹۱۱ هنگام تلاش بیزانسیها برای بازپسگیری کرت، شکست سنگینی به نیروهای امپراتوری وارد کردند.
لئو خردمند در سال ۹۱۲ درگذشت و خصومتها به زودی از سر گرفته شد، زیرا سیمئون در رأس ارتشی بزرگ به سمت قسطنطنیه حرکت کرد. اگرچه دیوارهای شهر نفوذناپذیر بودند، اما مدیریت بیزانس در آشفتگی بود و سیمئون به شهر دعوت شد، جایی که تاج «باسیلیوس» (امپراتور) بلغارستان به او اعطا شد و امپراتور جوان کنستانتین هفتم با یکی از دختران او ازدواج کرد. هنگامی که شورشی در قسطنطنیه پروژه دودمانی او را متوقف کرد، او دوباره به تراکیه حمله کرد و آدریانوپل را فتح نمود.
یک لشکرکشی بزرگ امپراتوری تحت فرمان لئو فوکاس و رومانوس اول لکاپنوس با شکست سنگین دیگری برای بیزانس در نبرد آخلوس در سال ۹۱۷ پایان یافت و سال بعد بلغارها آزاد بودند که شمال یونان را غارت کنند.
آدریانوپل در سال ۹۲۳ دوباره غارت شد و ارتش بلغارستان در سال ۹۲۴ قسطنطنیه را محاصره کرد.
مرگ تزار بلغار، سیمئون اول در سال ۹۲۷، بلغارها را به شدت تضعیف کرد و به بیزانسیها اجازه داد تا بر جبهه شرقی تمرکز کنند.
ملیتنه در سال ۹۳۴ برای همیشه بازپس گرفته شد.
در سال ۹۴۱، آنها در ساحل آسیایی بسفر ظاهر شدند، اما این بار درهم کوبیده شدند که نشاندهنده بهبود موقعیت نظامی بیزانس پس از سال ۹۰۷ بود، زمانی که تنها دیپلماسی توانسته بود مهاجمان را عقب براند. نتیجه این جنگ، معاهده روس و بیزانس در سال ۹۴۵ بود.
در سال ۹۴۳، ژنرال مشهور جان کورکوآس تهاجم در بینالنهرین را با پیروزیهای چشمگیری ادامه داد که به بازپسگیری ادسا انجامید. کورکوآس به ویژه برای بازگرداندن «ماندیلیون» مقدس به قسطنطنیه مورد تجلیل قرار گرفت؛ یادگاری که گفته میشد تصویر عیسی بر آن نقش بسته است.
بازپسگیری کرت در محاصره چانداکس به حملات اعراب در دریای اژه پایان داد و به یونان اصلی اجازه داد دوباره شکوفا شود.
نیکفور دوم فوکاس شهر بزرگ حلب را در سال ۹۶۲ تصرف کرد.
در سال ۹۶۸، بلغارستان توسط روسها به رهبری سواتوسلاو یکم کییف تسخیر شد، اما سه سال بعد، یوحنا یکم تزیمیسکس روسها را شکست داد و بلغارستان شرقی را دوباره به امپراتوری بیزانس ملحق کرد.
یوحنا یکم تزیمیسکس دمشق، بیروت، عکا، صیدا، قیصریه و طبریه را بازپس گرفت و ارتشهای بیزانس را در فاصله حمله به اورشلیم قرار داد، اگرچه مراکز قدرت مسلمانان در عراق و مصر دستنخورده باقی ماندند.
مقاومت بلغارها تحت حکومت دودمان کومیتوپولی احیا شد، اما امپراتور جدید باسیل دوم (حکمرانی ۹۷۶–۱۰۲۵) تسلیم کردن بلغارها را هدف اصلی خود قرار داد. با این حال، اولین لشکرکشی باسیل علیه بلغارستان به شکست در دروازههای ترایان منجر شد. برای چند سال بعد، امپراتور درگیر شورشهای داخلی در آناتولی بود، در حالی که بلغارها قلمرو خود را در بالکان گسترش میدادند.
روابط روس و بیزانس پس از ازدواج آنا پورفیروجنیتا با ولادیمیر کبیر در سال ۹۸۸ و مسیحی شدن متعاقب روسها، نزدیکتر شد.
در نبرد کلیدیون در سال ۱۰۱۴، بلغارها نابود شدند: ارتش آنها اسیر شد و گفته میشود که از هر ۱۰۰ نفر، ۹۹ نفر کور شدند و نفر صدم با یک چشم باقی ماند تا بتواند هموطنانش را به خانه هدایت کند. وقتی تزار ساموئیل بقایای درهمشکسته ارتش قدرتمند سابق خود را دید، از شدت شوک درگذشت.
وقتی تزار ساموئیل بقایای درهمشکسته ارتش قدرتمند سابق خود را دید، از شدت شوک درگذشت. تا سال ۱۰۱۸، آخرین دژهای بلغارستان تسلیم شدند و این کشور بخشی از امپراتوری شد.
پس از لشکرکشیهای بسیار در شمال، آخرین تهدید عرب علیه بیزانس، یعنی استان ثروتمند سیسیل، در سال ۱۰۲۵ توسط باسیل دوم هدف قرار گرفت، اما او پیش از تکمیل این لشکرکشی درگذشت. در آن زمان، امپراتوری از تنگه مسینا تا فرات و از دانوب تا سوریه گسترده بود.
با این حال، حتی پس از مسیحی شدن روسها، روابط همیشه دوستانه نبود. جدیترین درگیری بین این دو قدرت، جنگ ۹۶۸–۹۷۱ در بلغارستان بود، اما چندین لشکرکشی غارتگرانه روسها علیه شهرهای بیزانسی در ساحل دریای سیاه و خود قسطنطنیه نیز ثبت شده است. اگرچه اکثر آنها دفع شدند، اما اغلب با معاهداتی همراه بودند که عموماً به نفع روسها بود، مانند معاهدهای که در پایان جنگ ۱۰۴۳ منعقد شد، که در طی آن روسها جاهطلبیهای خود را برای رقابت با بیزانسیها به عنوان یک قدرت مستقل نشان دادند.
بین سالهای ۱۰۲۱ و ۱۰۲۲، پس از سالها تنش، باسیل دوم مجموعهای از لشکرکشیهای پیروزمندانه را علیه پادشاهی گرجستان رهبری کرد که منجر به الحاق چندین استان گرجی به امپراتوری شد. جانشینان باسیل همچنین ارمنستان باگراتونی را در سال ۱۰۴۵ ضمیمه کردند.
حدود سال ۱۰۵۳، کنستانتین نهم آنچه را که مورخ یوحنا اسکیلیتزس «ارتش ایبری» مینامد و متشکل از ۵۰,۰۰۰ نفر بود، منحل کرد و آن را به یک درونگاری نگهبان معاصر تبدیل کرد. دو معاصر آگاه دیگر، مقامات سابق میخائیل آتالیاتس و ککائومنوس، با اسکیلیتزس موافقند که کنستانتین با غیرفعال کردن این سربازان، آسیب فاجعهباری به دفاع شرقی امپراتوری وارد کرد.
در سال ۱۰۵۴، روابط بین سنتهای شرقی و غربی کلیسای مسیحی کالسدونی به بحران نهایی رسید که به عنوان شکاف شرق و غرب شناخته میشود. اگرچه یک اعلامیه رسمی برای جدایی نهادی وجود داشت، در ۱۶ ژوئیه، زمانی که سه نماینده پاپ در بعدازظهر شنبه در حین مراسم عشای ربانی وارد ایاصوفیه شدند و یک فرمان تکفیر بر روی محراب قرار دادند، به اصطلاح شکاف بزرگ در واقع اوج قرنها جدایی تدریجی بود.
در همان زمان، بیزانس با دشمنان جدیدی روبرو شد. استانهای آن در جنوب ایتالیا توسط نورمنها تهدید میشدند که در آغاز قرن یازدهم وارد ایتالیا شدند. در طول دورهای از درگیری بین قسطنطنیه و رم که به شکاف شرق و غرب در سال ۱۰۵۴ ختم شد، نورمنها شروع به پیشروی، آهسته اما پیوسته، به داخل ایتالیای بیزانس کردند. رجیو، پایتخت تاگمای کالابریا، در سال ۱۰۶۰ توسط روبرت گیسکارد تصرف شد و به دنبال آن اوترانتو در سال ۱۰۶۸ سقوط کرد. باری، دژ اصلی بیزانس در آپولیا، در اوت ۱۰۶۸ محاصره شد و در آوریل ۱۰۷۱ سقوط کرد.
این وضعیت اضطراری به اشراف نظامی در آناتولی وزن بخشید، که در سال ۱۰۶۸ انتخاب یکی از خودشان، رومانوس دیوژن، را به عنوان امپراتور تضمین کردند.
مهمتر از همه، گرجستان و ارمنستان هر دو به دلیل سیاست مالیات سنگین و لغو سربازگیری توسط دولت بیزانس به شدت تضعیف شدند. تضعیف گرجستان و ارمنستان نقش مهمی در شکست بیزانس از سلجوقیان در ملازگرد داشت. در تابستان ۱۰۷۱، رومانوس یک لشکرکشی عظیم شرقی را برای کشاندن سلجوقیان به یک درگیری عمومی با ارتش بیزانس آغاز کرد. در نبرد ملازگرد، رومانوس دچار شکست غافلگیرکنندهای از سلطان آلپ ارسلان شد و اسیر گردید.
تا سال ۱۰۸۱، سلجوقیان حکومت خود را تقریباً بر کل فلات آناتولی از ارمنستان در شرق تا بیتینی در غرب گسترش داده بودند و پایتخت خود را در نیقیه، تنها در ۹۰ کیلومتری (۵۶ مایلی) قسطنطنیه، تأسیس کرده بودند.
پس از ملازگرد، یک بهبود نسبی (که به عنوان احیای کومننی شناخته میشود) توسط دودمان کومننی امکانپذیر شد. کومننیها دوباره تحت الکسیوس یکم در سال ۱۰۸۱ به قدرت رسیدند. از همان آغاز سلطنتش، الکسیوس با حمله مهیب نورمنها به رهبری روبرت گیسکارد و پسرش بوهیموند تارانتو روبرو شد که دیراکیوم و کورفو را تصرف کردند و لاریسا در تسالی را محاصره کردند. مرگ روبرت گیسکارد در سال ۱۰۸۵ به طور موقت مشکل نورمنها را کاهش داد.
الکسیوس با تلاشهای خود، پچنگها را که غافلگیر شده بودند، در نبرد لِوونیون در ۲۸ آوریل ۱۰۹۱ شکست داد و نابود کرد.
در شورای پیاچنزا در سال ۱۰۹۵، فرستادگان الکسیوس با پاپ اوربان دوم درباره رنج مسیحیان شرق صحبت کردند و تأکید کردند که بدون کمک غرب، آنها همچنان تحت حکومت مسلمانان رنج خواهند برد. اوربان درخواست الکسیوس را فرصتی دوگانه برای تحکیم اروپای غربی و اتحاد مجدد کلیسای ارتدکس شرقی با کلیسای کاتولیک روم تحت حاکمیت خود دید.
در ۲۷ نوامبر ۱۰۹۵، پاپ اوربان دوم شورای کلرمون را تشکیل داد و از همه حاضران خواست تا زیر نشان صلیب سلاح به دست بگیرند و یک زیارت مسلحانه برای بازپسگیری اورشلیم و شرق از مسلمانان آغاز کنند. پاسخ در اروپای غربی بسیار گسترده بود.
الکسیوس توانست تعدادی از شهرهای مهم، جزایر و بخش بزرگی از غرب آسیای صغیر را بازپس گیرد. صلیبیون طبق معاهده دِوول در سال ۱۱۰۸ موافقت کردند که دستنشاندگان الکسیوس شوند، که این امر پایان تهدید نورمنها در دوران سلطنت الکسیوس را رقم زد.
پسر الکسیوس، ژان دوم کومننوس، در سال ۱۱۱۸ جانشین او شد و تا سال ۱۱۴۳ حکومت کرد. ژان امپراتوری متدین و فداکار بود که مصمم بود خسارات وارده به امپراتوری در نبرد ملازگرد، نیم قرن پیش از آن، را جبران کند.
در طول بیست و پنج سال سلطنت خود، ژان با امپراتوری مقدس روم در غرب متحد شد و پچنگها را در نبرد بِرویا قاطعانه شکست داد.
در سال ۱۱۴۲، ژان برای پیگیری ادعاهای خود بر انطاکیه بازگشت، اما در بهار ۱۱۴۳ بر اثر یک حادثه شکار درگذشت.
وارث منتخب ژان، پسر چهارمش مانوئل اول کومننوس بود که به طور تهاجمی علیه همسایگان خود در غرب و شرق لشکرکشی کرد.
در تلاشی برای بازگرداندن کنترل بیزانس بر بنادر جنوب ایتالیا، او در سال ۱۱۵۵ لشکری را به ایتالیا فرستاد، اما اختلافات درون ائتلاف منجر به شکست نهایی این لشکرکشی شد.
با وجود این شکست نظامی، ارتشهای مانوئل در سال ۱۱۶۷ با موفقیت به بخشهای جنوبی پادشاهی مجارستان حمله کردند و مجارها را در نبرد سیرمیوم شکست دادند.
با این حال، در شرق، مانوئل در سال ۱۱۷۶ در نبرد میریوکفالون در برابر ترکها شکست بزرگی را متحمل شد. با این وجود، خسارات به سرعت جبران شد و در سال بعد، نیروهای مانوئل شکستی را به گروهی از «ترکهای برگزیده» تحمیل کردند.
فرمانده بیزانسی، ژان واتاتزس، که مهاجمان ترک را در نبرد هیلیون و لیموخیر نابود کرد، نه تنها نیروهایی را از پایتخت آورد، بلکه توانست در طول مسیر ارتشی را گردآوری کند؛ نشانهای از اینکه ارتش بیزانس همچنان قدرتمند بود و برنامه دفاعی غرب آسیای صغیر هنوز موفقیتآمیز بود.
مرگ مانوئل در ۲۴ سپتامبر ۱۱۸۰، پسر ۱۱ سالهاش الکسیوس دوم کومننوس را بر تخت نشاند. الکسیوس در این مقام بسیار بیکفایت بود و پیشینه فرانک مادرش، ماریا انطاکیه، نایبالسلطنگی او را نامحبوب کرد.
سرانجام، آندرونیکوس اول کومننوس، نوه الکسیوس اول، شورشی را علیه خویشاوند جوانتر خود آغاز کرد و موفق شد او را در یک کودتای خشونتآمیز سرنگون کند. او با استفاده از ظاهر خوب و محبوبیت عظیمش در میان ارتش، در سال ۱۱۸۲ به سمت قسطنطنیه حرکت کرد و کشتار لاتینها را تحریک کرد.
پس از حذف رقبای احتمالی خود، آندرونیکوس اول کومننوس در سپتامبر ۱۱۸۳ خود را به عنوان امپراتور مشترک تاجگذاری کرد. او الکسیوس دوم را حذف کرد و همسر ۱۲ سالهاش، اگنس فرانسه، را برای خود گرفت.
با وجود پیشینه نظامیاش، آندرونیکوس نتوانست با آیزاک کومننوس، بلای سوم مجارستان (حکمرانی ۱۱۷۲–۱۱۹۶) که سرزمینهای کرواسی را دوباره به مجارستان ملحق کرد، و استفان نمانیا از صربستان (حکمرانی ۱۱۶۶–۱۱۹۶) که استقلال خود را از امپراتوری بیزانس اعلام کرد، مقابله کند. با این حال، هیچکدام از این مشکلات با نیروی تهاجمی ۳۰۰ کشتی و ۸۰ هزار نفری ویلیام دوم سیسیل (حکمرانی ۱۱۶۶–۱۱۸۹) که در سال ۱۱۸۵ وارد شد، قابل مقایسه نبود. آندرونیکوس ناوگان کوچکی متشکل از ۱۰۰ کشتی را برای دفاع از پایتخت بسیج کرد، اما غیر از آن نسبت به مردم بیتفاوت بود.
آندرونیکوس اول کومننوس سرانجام زمانی سرنگون شد که آیزاک آنجلوس، پس از جان سالم به در بردن از یک سوءقصد امپراتوری، با کمک مردم قدرت را به دست گرفت و آندرونیکوس را کشت.
دوران سلطنت آیزاک دوم، و بیش از آن برادرش الکسیوس سوم، شاهد فروپاشی آنچه از ماشین متمرکز دولت و دفاع بیزانس باقی مانده بود، بود. اگرچه نورمنها از یونان بیرون رانده شدند، اما در سال ۱۱۸۵ والاکها و بلغارها شورشی را آغاز کردند که منجر به تشکیل امپراتوری دوم بلغارستان شد. سیاست داخلی آنجلوسها با هدر دادن خزانه عمومی و سوءمدیریت مالی مشخص میشد. اقتدار امپراتوری به شدت تضعیف شد و خلأ قدرت فزاینده در مرکز امپراتوری، تجزیه را تشویق کرد.
در سال ۱۱۹۸، پاپ اینوسنت سوم موضوع جنگ صلیبی جدیدی را از طریق نمایندگان و نامههای دایرهالمعارفی مطرح کرد. هدف اعلامشده از این جنگ صلیبی، فتح مصر بود که اکنون مرکز قدرت مسلمانان در شام بود.
ارتش صلیبی در تابستان ۱۲۰۲ به ونیز رسید و ناوگان ونیزی را برای انتقال آنها به مصر اجاره کرد. آنها به عنوان پرداخت به ونیزیها، بندر (مسیحی) زارا در دالماسی (شهر دستنشانده ونیز که شورش کرده و در سال ۱۱۸۶ خود را تحت حمایت مجارستان قرار داده بود) را تصرف کردند. کمی بعد، آلکسیوس آنجلوس، پسر امپراتور مخلوع و نابینا، ایزاک دوم آنجلوس، با صلیبیون تماس گرفت. آلکسیوس پیشنهاد کرد که کلیسای بیزانس را با رم متحد کند، ۲۰۰,۰۰۰ مارک نقره به صلیبیون بپردازد، به جنگهای صلیبی بپیوندد و تمام تدارکات مورد نیاز آنها برای رسیدن به مصر را فراهم کند.
صلیبیون در تابستان ۱۲۰۳ به قسطنطنیه رسیدند و به سرعت حمله کردند که منجر به آتشسوزی بزرگی شد که بخشهای وسیعی از شهر را ویران کرد و کنترل آن را برای مدت کوتاهی به دست گرفتند. آلکسیوس سوم از پایتخت گریخت و آلکسیوس آنجلوس به همراه پدر نابینایش ایزاک، به عنوان آلکسیوس چهارم بر تخت نشست.
آلکسیوس چهارم و ایزاک دوم نتوانستند به وعدههای خود عمل کنند و توسط آلکسیوس پنجم از قدرت برکنار شدند. صلیبیون در ۱۳ آوریل ۱۲۰۴ دوباره شهر را تصرف کردند و قسطنطنیه به مدت سه روز توسط سربازان عادی مورد غارت و کشتار قرار گرفت. بسیاری از شمایلها، آثار مقدس و اشیاء گرانبهای دیگر بعدها سر از اروپای غربی درآوردند که تعداد زیادی از آنها در ونیز بود.
پس از غارت قسطنطنیه در سال ۱۲۰۴ توسط صلیبیون لاتین، دو دولت جانشین بیزانس تأسیس شد: امپراتوری نیقیه و دسپوتسالاری اپیروس. سومین دولت، امپراتوری ترابوزان، پس از آن ایجاد شد که آلکسیوس کومننوس، فرمانده اعزامی گرجستان در کلدیه، چند هفته قبل از سقوط قسطنطنیه، خود را امپراتور بالفعل یافت و در ترابوزان مستقر شد. از میان این سه دولت جانشین، اپیروس و نیقیه بهترین شانس را برای بازپسگیری قسطنطنیه داشتند. با این حال، امپراتوری نیقیه در دهههای بعد برای بقا تلاش کرد و تا اواسط قرن سیزدهم، بخش زیادی از جنوب آناتولی را از دست داد.
تضعیف سلطنت روم پس از حمله مغول در سالهای ۱۲۴۲-۴۳ به بسیاری از بیگنشینها و غازیها اجازه داد تا امیرنشینهای خود را در آناتولی برپا کنند و تسلط بیزانس بر آسیای صغیر را تضعیف نمایند.
امپراتوری نیقیه که توسط دودمان لاسکاریس تأسیس شده بود، موفق شد در سال ۱۲۶۱ قسطنطنیه را از لاتینها بازپس گیرد و اپیروس را شکست دهد. این امر منجر به احیای کوتاهمدت بخت بیزانس تحت فرمان میخائیل هشتم پالایولوگوس شد، اما امپراتوری جنگزده برای مقابله با دشمنانی که آن را احاطه کرده بودند، تجهیزات کافی نداشت. میخائیل برای حفظ کارزارهای خود علیه لاتینها، نیروها را از آسیای صغیر خارج کرد و مالیاتهای سنگینی بر دهقانان وضع کرد که باعث نارضایتی زیادی شد. میخائیل به جای حفظ داراییهای خود در آسیای صغیر، تصمیم به گسترش امپراتوری گرفت که تنها موفقیتهای کوتاهمدتی به همراه داشت. برای جلوگیری از غارت مجدد پایتخت توسط لاتینها، او کلیسا را مجبور به تسلیم در برابر رم کرد، که باز هم یک راه حل موقت بود و دهقانان به خاطر آن از میخائیل و قسطنطنیه متنفر بودند.
تلاشهای آندرونیکوس دوم (۱۲۸۲ – ۱۳۲۸) و بعداً نوهاش آندرونیکوس سوم (۱۳۲۸ – ۱۳۴۱) آخرین تلاشهای واقعی بیزانس برای بازگرداندن شکوه امپراتوری بود. با این حال، استفاده آندرونیکوس دوم از مزدوران اغلب نتیجه معکوس داشت، به طوری که شرکت کاتالان حومه شهر را ویران کرد و نارضایتی نسبت به قسطنطنیه را افزایش داد.
به مرور زمان، یکی از بیگها به نام عثمان اول، امپراتوریای ایجاد کرد که در نهایت قسطنطنیه را فتح کرد. با این حال، حمله مغول همچنین به نیقیه فرصتی موقت از حملات سلجوقیان داد و به آن اجازه داد تا بر امپراتوری لاتین در شمال خود تمرکز کند.
وضعیت برای بیزانس در طول جنگهای داخلی پس از مرگ آندرونیکوس سوم بدتر شد. یک جنگ داخلی شش ساله امپراتوری را ویران کرد و به حاکم صرب، استفان دوشان (حکمرانی ۱۳۳۱–۱۳۴۶) اجازه داد تا بیشتر قلمرو باقیمانده امپراتوری را تصرف کرده و یک امپراتوری صربستان ایجاد کند.
در سال ۱۳۵۴، زلزلهای در گالیپولی قلعه را ویران کرد و به عثمانیها (که در طول جنگ داخلی توسط جان ششم کانتاکوزنوس به عنوان مزدور استخدام شده بودند) اجازه داد تا در اروپا مستقر شوند.
تا زمانی که جنگهای داخلی بیزانس پایان یافت، عثمانیها صربها را شکست داده و آنها را به عنوان دستنشانده تحت سلطه خود درآورده بودند. پس از نبرد کوزوو، بخش بزرگی از بالکان تحت سلطه عثمانیها قرار گرفت.
قسطنطنیه در این مرحله کمجمعیت و ویران شده بود. جمعیت شهر به قدری به شدت کاهش یافته بود که اکنون چیزی بیش از مجموعهای از روستاها نبود که توسط مزارع از هم جدا شده بودند. در ۲ آوریل ۱۴۵۳، ارتش ۸۰,۰۰۰ نفری سلطان محمد و تعداد زیادی از نیروهای غیرمنظم، شهر را محاصره کردند.
با وجود دفاع ناامیدانه و آخرین تلاش نیروهای بسیار اندک (حدود ۷,۰۰۰ نفر که ۲,۰۰۰ نفر از آنها خارجی بودند)، قسطنطنیه سرانجام پس از دو ماه محاصره در ۲۹ مه ۱۴۵۳ به دست عثمانیها افتاد. آخرین امپراتور بیزانس، کنستانتین یازدهم پالایولوگوس، آخرین بار در حال دور انداختن نشانهای امپراتوری و پرتاب کردن خود به نبرد تنبهتن پس از سقوط دیوارهای شهر دیده شد.
