1تولد
محمدعلی در کاوالا، در مقدونیه، ایالت روملی امپراتوری عثمانی (که امروزه شهری در یونان است) در خانوادهای آلبانیایی از کورچه به دنیا آمد. او دومین پسر یک تاجر تنباکو و کشتیرانی آلبانیایی به نام ابراهیم آقا بود که به عنوان فرمانده یک واحد کوچک عثمانی در کاوالا نیز خدمت میکرد.
2بلوکباشی
مادر او زینب، دختر «اعیان کاوالا» چورباجی حسین آقا بود. هنگامی که پدرش در جوانی درگذشت، محمد توسط عمویش به همراه پسرعموهایش بزرگ شد. به عنوان پاداش برای سختکوشی محمدعلی، عمویش درجه «بلوکباشی» را برای جمعآوری مالیات در شهر کاوالا به او داد.
3ازدواج با آمنه
محمدعلی بعدها با دخترعمویش آمنه خانم، بیوهای ثروتمند، ازدواج کرد. او دختر علی آقا و قدریه (خواهر زینب) بود.
4اعزام به مصر
در سال ۱۸۰۱، واحد او به عنوان بخشی از یک نیروی بسیار بزرگتر عثمانی برای بازپسگیری مصر پس از اشغال کوتاه مدت فرانسویها که شیوه زندگی در مصر را تهدید میکرد، اعزام شد. این لشکرکشی که شامل کشتیهای زبک بود، در بهار ۱۸۰۱ در ابوقیر پهلو گرفت.
یکی از فرماندهان مورد اعتماد ارتش او میرالای مصطفی بیگ بود که با زبیده، خواهر محمد، ازدواج کرده بود و جد خانواده یاکان محسوب میشد.
5اتحاد با رهبر مصری عمر مکرم
با ادامه درگیریها، مردم محلی از کشمکشهای قدرت خسته شدند. در سال ۱۸۰۱، او با رهبر مصری عمر مکرم و امام بزرگ الازهر متحد شد. در طول درگیریهای داخلی بین عثمانیها و مملوکیها بین سالهای ۱۸۰۱ و ۱۸۰۵، محمدعلی با دقت عمل کرد تا حمایت عموم مردم را به دست آورد.
6درخواست جایگزینی
در سال ۱۸۰۵، گروهی از مصریان برجسته به رهبری علما (دانشمندان و فقها) خواستار جایگزینی والی خورشید احمد پاشا با محمدعلی شدند و عثمانیها تسلیم شدند.
7محمدعلی منطقه حجاز را تصرف کرد
اولین لشکرکشی نظامی محمدعلی، اعزام نیرو به شبهجزیره عربستان بود. شهرهای مقدس مکه و مدینه توسط خاندان سعود تصرف شده بودند که به تازگی تفسیر ظاهری حنبلی از اسلام را پذیرفته بودند.
سعودیها با تکیه بر شور مذهبی جدید خود، شروع به فتح بخشهایی از عربستان کردند. این امر در نهایت به تصرف منطقه حجاز تا سال ۱۸۰۵ منجر شد.
8سلیم سوم خلع و در نهایت کشته شد
سلطان سلیم سوم (دوره سلطنت ۱۷۸۹–۱۸۰۷) نیاز به اصلاحات و مدرنسازی ارتش عثمانی به سبک اروپایی را برای تضمین رقابتپذیری دولت خود تشخیص داده بود. با این حال، سلیم سوم با مخالفت شدید محلی از سوی روحانیون و دستگاه نظامی، بهویژه ینیچریها، مواجه شد.
در نتیجه، سلیم سوم در سال ۱۸۰۸ خلع و در نهایت کشته شد.
9علی، مکرم را به دمیاط تبعید کرد
در سال ۱۸۰۹، علی، مکرم را به دمیاط تبعید کرد. طبق گفته عبدالرحمن الجبرتی، مکرم به قصد محمدعلی برای قبضه قدرت پی برده بود.
10ملیسازی
اولین وظیفه او تأمین جریان درآمد برای مصر بود. برای دستیابی به این هدف، محمدعلی تمام زمینهای التزام مصر را «ملی» کرد و بدین ترتیب رسماً مالک تمام تولیدات زمین شد. او با افزایش مالیات بر «مالیاتگیرندگانی» که قبلاً مالک زمینها در سراسر مصر بودند، به این مصادره دولتی دست یافت.
مالیاتهای جدید عمداً بالا تعیین شدند و هنگامی که مالیاتگیرندگان نتوانستند مبالغ مورد نظر را از دهقانانی که روی زمین کار میکردند دریافت کنند، محمدعلی املاک آنها را مصادره کرد.
11کشتار مملوکیها
محمدعلی رهبران مملوکی را برای جشنی در ارگ قاهره به افتخار پسرش، طوسون پاشا، که قرار بود یک لشکرکشی نظامی به عربستان را رهبری کند، دعوت کرد. این رویداد در ۱ مارس ۱۸۱۱ برگزار شد. هنگامی که مملوکیها در ارگ جمع شدند، توسط نیروهای محمدعلی محاصره و کشته شدند.
12عبدالله بن سعود به استانبول فرستاده و اعدام شد
اگرچه این لشکرکشی موفقیتآمیز بود، اما قدرت سعودیها شکسته نشد. آنها همچنان به آزار نیروهای عثمانی و مصری از منطقه مرکزی نجد در شبهجزیره ادامه میدادند.
در نتیجه، محمدعلی پسر دیگرش، ابراهیم، را در رأس ارتشی دیگر برای سرکوب نهایی سعودیها اعزام کرد.
سپس، سعودیها درهم کوبیده شدند و بیشتر اعضای خاندان سعودی اسیر شدند. رهبر خانواده، عبدالله بن سعود، به استانبول فرستاده و اعدام شد.
13چاپخانه بولاق
در سال ۱۸۱۹/۲۱، دولت او اولین چاپخانه بومی در جهان عرب، یعنی چاپخانه بولاق را تأسیس کرد. چاپخانه بولاق روزنامه رسمی دولت محمدعلی را منتشر میکرد.
14محمدعلی ارتشی متشکل از ۵۰۰۰ سرباز را به سودان اعزام کرد
در سال ۱۸۲۰، محمدعلی ارتشی متشکل از ۵۰۰۰ سرباز را به فرماندهی پسر سومش، اسماعیل و عابدین بیگ، به سمت جنوب به سودان اعزام کرد تا آن سرزمین را فتح کرده و تحت سلطه خود درآورد.
15جنگ استقلال یونان
در حالی که محمدعلی در حال گسترش قدرت خود در آفریقا بود، امپراتوری عثمانی با شورشهای قومی در قلمروهای اروپایی خود به چالش کشیده میشد. شورش در استانهای یونانی امپراتوری عثمانی در سال ۱۸۲۱ آغاز شد.
ارتش عثمانی در تلاشهای خود برای سرکوب شورش ناکارآمد بود، زیرا خشونتهای قومی تا قسطنطنیه گسترش یافت. سلطان محمود دوم که ارتش خود را ناکارآمد میدید، به محمدعلی پیشنهاد داد که در ازای حمایت از او در سرکوب شورش، جزیره کرت را به او واگذار کند.
16فتح سودان
نیروهای علی در سال ۱۸۲۱ پیشرویهایی در سودان داشتند اما با مقاومت شدید شایقیه مواجه شدند. در نهایت، برتری نیروها و سلاحهای گرم مصری شکست شایقیه و متعاقب آن فتح سودان را تضمین کرد.
17نهضت
در دهه ۱۸۲۰، محمدعلی اولین «هیئت» آموزشی دانشجویان مصری را به اروپا فرستاد. این ارتباط منجر به تولید ادبیاتی شد که سپیدهدم رنسانس ادبی عربی محسوب میشود و به نام «نهضت» شناخته میشود.
18محمدعلی مدرسه پزشکی قصر العینی را تأسیس کرد
کلوتبی در سال ۱۸۲۷ توسط محمدعلی دعوت شد تا دانشکده پزشکی قصرالعینی را در بیمارستان ارتش در ابوزعبل تأسیس کند که بعداً به قاهره منتقل شد.
19نبرد ناوارینو
محمدعلی ۱۶۰۰۰ سرباز و ۶۳ کشتی اسکورت را تحت فرماندهی پسرش، ابراهیم پاشا، اعزام کرد. بریتانیا، فرانسه و روسیه برای حمایت از انقلابیون یونانی مداخله کردند.
در ۲۰ اکتبر ۱۸۲۷ در نبرد ناوارینو، در حالی که تحت فرماندهی محرمبی، نماینده عثمانی بود، کل نیروی دریایی مصر توسط ناوگان متحد اروپایی به فرماندهی دریاسالار ادوارد کادرینگتون غرق شد.
20محمدعلی از درگاه عثمانی درخواست قلمرو سوریه را کرد
محمدعلی به عنوان غرامت برای شکست خود در ناوارینو، از درگاه عثمانی درخواست قلمرو سوریه را کرد. عثمانیها نسبت به این درخواست بیتفاوت بودند؛ خود سلطان به طعنه پرسید که اگر سوریه واگذار شود و محمدعلی بعداً خلع شود، چه اتفاقی خواهد افتاد.
اما محمدعلی دیگر حاضر نبود بیتفاوتی عثمانی را تحمل کند. برای جبران خسارات خود و مصر، چرخهای فتح سوریه به حرکت درآمد.
21اولین قانون کیفری
هدف از این قانون، نمایندگی محمدعلی در غیاب او بود. محمدعلی اصلاحات قانونی خود را با حرکت به سمت کنترل مؤثرتر بر جرم و جنایت در مصر آغاز کرد. مهمتر از همه، او این کار را با تصویب اولین قانون کیفری خود در سال ۱۸۲۹، در تلاشی برای تسلط بیشتر بر جمعیت انجام داد.
22وضعیت قانون و نظم
در این زمان، محمدعلی در حال حرکت به سمت ایجاد یک دولت مستقل بود که اولین بار در سال ۱۸۳۰ با ایجاد وضعیت «قانون و نظم» آن را ابراز کرد، جایی که مسیحیان در مصر میتوانستند در امنیت باشند، که راهی بود که محمدعلی توانست از طریق آن نفوذ اروپا را جلب کند.
او به تدریج شروع به نوسازی بخشهای بیشتری از دولت کرد تا به جای سلطان، کنترل بیشتری بر آن داشته باشد. او یک نیروی پلیس را پیادهسازی کرد که بیشتر در قاهره و اسکندریه شناخته شده بود و نه تنها به عنوان شکلی از اقتدار بر قانون، بلکه به عنوان شکلی از دفتر دادستان عمومی عمل میکرد.
23تولید سلاح
در نتیجه، او بر تولید سلاح تمرکز کرد. کارخانههای مستقر در قاهره تفنگ و توپ تولید میکردند. با کارخانهای کشتیسازی که در اسکندریه ساخت، او شروع به ساخت نیروی دریایی کرد.
تا پایان دهه ۱۸۳۰، صنایع جنگی مصر نه کشتی جنگی ۱۰۰ توپه ساخته بودند و ماهانه ۱۶۰۰ تفنگ تولید میکردند.
24تهاجم مصر به سوریه
ناوگان جدیدی ساخته شد، ارتش جدیدی تشکیل شد و در ۳۱ اکتبر ۱۸۳۱، تحت فرماندهی ابراهیم پاشا، تهاجم مصر به سوریه، اولین جنگ ترکیه و مصر را آغاز کرد.
برای حفظ ظاهر در صحنه جهانی، وجود بهانهای برای تهاجم حیاتی بود.
25نیروی مصری سرانجام عکا را تصرف کرد
مصریها بیشتر سوریه و مناطق داخلی آن را به راحتی تصرف کردند. قویترین و تنها مقاومت واقعاً مهم در شهر بندری عکا صورت گرفت.
نیروی مصری سرانجام پس از یک محاصره شش ماهه که از ۳ نوامبر ۱۸۳۱ تا ۲۷ مه ۱۸۳۲ به طول انجامید، شهر را تصرف کرد.
ناآرامیها در جبهه داخلی مصر در طول محاصره به شدت افزایش یافت.
علی مجبور شد مصر را بیش از پیش تحت فشار قرار دهد تا از لشکرکشی خود حمایت کند و مردمش از بار افزایشیافته ناراضی بودند.
26دانشکده پزشکی برای زنان
در سال ۱۸۳۲، محمدعلی به آنتوان کلوت، که در مصر به «کلوتبی» معروف بود، اجازه داد تا دانشکده پزشکی برای زنان تأسیس کند.
27نبرد قونیه
پس از سقوط عکا، ارتش مصر به سمت شمال و آناتولی پیشروی کرد. در نبرد قونیه (۲۱ دسامبر ۱۸۳۲)، ابراهیم پاشا ارتش عثمانی به رهبری صدر اعظم رشید پاشا را به سختی شکست داد. اکنون هیچ مانع نظامی بین نیروهای ابراهیم و خود قسطنطنیه وجود نداشت.
28کنوانسیون کوتاهی
دستاوردهای روسیه دولتهای بریتانیا و فرانسه را نگران کرد و منجر به مداخله مستقیم آنها شد. از این موضع، قدرتهای اروپایی در مه ۱۸۳۳ یک راه حل مذاکرهشده به نام کنوانسیون کوتاهی را میانجیگری کردند.
شرایط صلح این بود که علی نیروهای خود را از آناتولی خارج کند و قلمروهای کرت (که در آن زمان کاندیا نامیده میشد) و حجاز را به عنوان غرامت دریافت کند و ابراهیم پاشا به عنوان والی سوریه منصوب شود. با این حال، توافق صلح نتوانست برای محمدعلی یک پادشاهی مستقل ایجاد کند و او را در حسرت باقی گذاشت.
29معاهده خونکار اسکلهسی
با وجود این نمایش، هدف محمدعلی اکنون برکناری سلطان عثمانی محمود دوم و جایگزینی او با پسر سلطان، عبدالمجید خردسال بود. این احتمال محمود دوم را چنان نگران کرد که پیشنهاد کمک نظامی روسیه را پذیرفت که منجر به معاهده خونکار اسکلهسی شد.
30محمدعلی به بریتانیا و فرانسه اطلاع داد که قصد دارد استقلال خود را از امپراتوری عثمانی اعلام کند
در ۲۵ مه ۱۸۳۸، محمدعلی به بریتانیا و فرانسه اطلاع داد که قصد دارد استقلال خود را از امپراتوری عثمانی اعلام کند. این اقدام برخلاف تمایل قدرتهای اروپایی برای حفظ وضعیت موجود در امپراتوری عثمانی بود. با مشخص شدن نیات محمدعلی، قدرتهای اروپایی، به ویژه روسیه، تلاش کردند وضعیت را تعدیل کرده و از درگیری جلوگیری کنند.
با این حال، در داخل امپراتوری، هر دو طرف برای جنگ آماده میشدند. ابراهیم قبلاً نیروی قابل توجهی در سوریه داشت.
در قسطنطنیه، فرمانده عثمانی، حافظ پاشا، به سلطان اطمینان داد که میتواند ارتش مصر را شکست دهد.
31نبرد نصیبین
هنگامی که محمود دوم به نیروهای خود دستور داد به سمت مرز سوریه پیشروی کنند، ابراهیم به آنها حمله کرد و در نبرد نصیبین (۲۴ ژوئن ۱۸۳۹) در نزدیکی اورفا آنها را نابود کرد. در تکرار نبرد قونیه، قسطنطنیه دوباره در برابر نیروهای علی آسیبپذیر شد.
ضربه دیگر به عثمانیها، پیوستن ناوگان آنها به محمدعلی بود.
محمود دوم بلافاصله پس از نبرد درگذشت و عبدالمجید شانزده ساله جانشین او شد.
در این مرحله، علی و ابراهیم شروع به بحث در مورد مسیر پیش رو کردند؛ ابراهیم طرفدار فتح پایتخت عثمانی و مطالبه کرسی امپراتوری بود، در حالی که محمدعلی تمایل داشت صرفاً امتیازات متعددی از قلمرو و خودمختاری سیاسی برای خود و خانوادهاش مطالبه کند.
32محمدعلی رضایت داد
در این مقطع، قدرتهای اروپایی دوباره مداخله کردند. در ۱۵ ژوئیه ۱۸۴۰، دولت بریتانیا که با اتریش، پروس و روسیه برای امضای کنوانسیون لندن مذاکره کرده بود، به محمدعلی پیشنهاد داد که در صورت عقبنشینی از مناطق داخلی سوریه و نواحی ساحلی کوه لبنان، حکومت موروثی مصر را به عنوان بخشی از امپراتوری عثمانی در اختیار داشته باشد. محمدعلی با تصور اینکه از حمایت فرانسه برخوردار است، تردید کرد.
تردید او گران تمام شد. فرانسه در نهایت عقبنشینی کرد، زیرا پادشاه لوئی فیلیپ نمیخواست کشورش درگیر جنگی علیه سایر قدرتها شود و منزوی بماند، بهویژه در زمانی که باید با بحران راین نیز دست و پنجه نرم میکرد. به نیروهای دریایی بریتانیا دستور داده شد که به سمت سوریه و اسکندریه حرکت کنند.
در مواجهه با چنین نمایشهایی از قدرت نظامی اروپا، محمدعلی تسلیم شد. او سرانجام مجبور شد در ۲۷ نوامبر ۱۸۴۰ این کنوانسیون را بپذیرد.
33ذهن محمدعلی به تدریج تیره و تار شد
پس از سال ۱۸۴۳، به دنبال شکست در سوریه و معاهده بالتا لیمان که دولت مصر را مجبور به برداشتن موانع وارداتی و کنار گذاشتن انحصارات خود کرد، ذهن محمدعلی به تدریج تیره و تار شد و به سمت پارانویا گرایید.
اینکه آیا این وضعیت ناشی از کهولت سن واقعی بوده یا اثرات نیترات نقرهای که سالها قبل برای درمان اسهال خونی به او داده بودند، همچنان موضوع بحث است.
34والی تا سال ۱۸۴۸ حکومت کرد
ابراهیم که به تدریج بر اثر دردهای روماتیسمی و سل (شروع به سرفه خونی کرده بود) زمینگیر شده بود، برای آبدرمانی به ایتالیا فرستاده شد و محمدعلی در سال ۱۸۴۶ به قسطنطنیه سفر کرد.
او در آنجا به نزد سلطان رفت، ترسهای خود را ابراز کرد و با او صلح کرد و توضیح داد: «[پسرم] ابراهیم پیر و بیمار است، [نوهام] عباس تنبل است و پس از آن کودکان بر مصر حکومت خواهند کرد.
آنها چگونه مصر را حفظ خواهند کرد؟» پس از اینکه او حکومت موروثی را برای خانوادهاش تضمین کرد، والی تا سال ۱۸۴۸ حکومت کرد، زمانی که کهولت سن، ادامه حکمرانی را برای او غیرممکن ساخت.
35مرگ
در این زمان محمدعلی چنان بیمار و دچار زوال عقل شده بود که از مرگ پسرش به او اطلاعی ندادند. محمدعلی پس از چند ماه تحمل بیماری، در ۲ اوت ۱۸۴۹ در کاخ رأسالتین در اسکندریه درگذشت و سرانجام در مسجد باشکوهی که خود در ارگ قاهره دستور ساخت آن را داده بود، به خاک سپرده شد.