سهشنبه دسامبر 10, 1901 تا حال
Sweden and Norway
جایزه نوبل مجموعهای از جوایز بینالمللی سالانه است که توسط نهادهای سوئدی و نروژی در چندین رشته به پاس پیشرفتهای علمی، فرهنگی یا دانشگاهی اهدا میشود.
در سال ۱۸۸۸، نوبل از خواندن آگهی ترحیم خود با عنوان «تاجر مرگ مرده است» در یک روزنامه فرانسوی شگفتزده شد. در واقع برادر آلفرد، لودویگ، فوت کرده بود؛ این آگهی هشت سال زودتر از موعد منتشر شده بود. این مقاله نوبل را پریشان کرد و باعث شد نگران باشد که چگونه از او یاد خواهد شد. این موضوع الهامبخش او برای تغییر وصیتنامهاش شد.
امضای وصیتنامه در باشگاه سوئدی-نروژی در پاریس در ۲۷ نوامبر ۱۸۹۵. در کمال حیرت همگان، آخرین وصیت نوبل تصریح میکرد که ثروتش برای ایجاد مجموعهای از جوایز برای کسانی استفاده شود که «بیشترین سود را به بشریت» در زمینههای فیزیک، شیمی، فیزیولوژی یا پزشکی، ادبیات و صلح میرسانند. نوبل ۹۴ درصد از کل دارایی خود، معادل ۳۱ میلیون کرون سوئد (۱۸۶ میلیون دلار آمریکا در سال ۲۰۰۸) را برای تأسیس پنج جایزه نوبل اختصاص داد.
در ۱۰ دسامبر ۱۸۹۶، آلفرد نوبل در ویلای خود در سانرمو، ایتالیا، بر اثر خونریزی مغزی درگذشت. او ۶۳ سال داشت.
به دلیل تردیدهای پیرامون وصیتنامه، این سند تا ۲۶ آوریل ۱۸۹۷ توسط استورتینگ (پارلمان) نروژ تصویب نشد.
دستورالعملهای نوبل، کمیته نوبل نروژ را برای اهدای جایزه صلح تعیین کرد که اعضای آن مدت کوتاهی پس از تصویب وصیتنامه در آوریل ۱۸۹۷ منصوب شدند. اندکی پس از آن، سایر سازمانهای اهداکننده جایزه تعیین شدند. این سازمانها عبارت بودند از: مؤسسه کارولینسکا در ۷ ژوئن، آکادمی سوئد در ۹ ژوئن و آکادمی سلطنتی علوم سوئد در ۱۱ ژوئن.
مجریان وصیتنامه، راگنار سولمان و رودولف لیلیکویست، بنیاد نوبل را برای مراقبت از ثروت و سازماندهی اهدای جوایز تشکیل دادند. اساسنامه تازه ایجاد شده بنیاد نوبل توسط پادشاه اسکار دوم ابلاغ شد.
خانواده کوری بیشترین تعداد جوایز را دریافت کردهاند، به طوری که چهار جایزه به پنج برنده فردی اهدا شده است. ماری کوری جوایز فیزیک (در ۱۹۰۳) و شیمی (در ۱۹۱۱) را دریافت کرد. همسرش، پیر کوری، جایزه فیزیک ۱۹۰۳ را با او شریک شد. دخترشان، ایرن ژولیو-کوری، جایزه شیمی را در سال ۱۹۳۵ به همراه همسرش فردریک ژولیو-کوری دریافت کرد. علاوه بر این، همسر دختر دوم ماری کوری، هنری لابویس، مدیر یونیسف بود که جایزه صلح نوبل را در سال ۱۹۶۵ به نمایندگی از آن سازمان دریافت کرد.
در سالهای ۱۹۳۸ و ۱۹۳۹، رایش سوم آدولف هیتلر سه برنده از آلمان (ریچارد کون، آدولف فریدریش یوهان بوتنانت و گرهارد دوماک) را از پذیرش جوایزشان منع کرد. هر یک از این افراد بعداً توانستند دیپلم و مدال خود را دریافت کنند. با وجود اینکه سوئد در طول جنگ جهانی دوم رسماً بیطرف بود، جوایز به طور نامنظم اهدا میشدند.
به دلیل اشغال نروژ توسط آلمان، از سال ۱۹۴۰ تا ۱۹۴۲ هیچ جایزهای در هیچ دستهای اهدا نشد. در سالهای بعد، تمام جوایز به جز جوایز ادبیات و صلح اهدا شدند.
بنیاد نوبل از تمام مالیاتها در سوئد (از سال ۱۹۴۶) و از مالیات بر سرمایهگذاری در ایالات متحده (از سال ۱۹۵۳) معاف است.
دو برنده داوطلبانه جایزه نوبل را رد کردهاند. در سال ۱۹۶۴، ژان پل سارتر برنده جایزه ادبیات شد اما آن را رد کرد و گفت: «یک نویسنده باید از تبدیل شدن به یک نهاد خودداری کند، حتی اگر این اتفاق به محترمانهترین شکل ممکن رخ دهد.»
در سال ۱۹۶۸، بانک مرکزی سوئد (Sveriges Riksbank) سیصدمین سالگرد تأسیس خود را با اهدای مبلغ کلانی به بنیاد نوبل برای ایجاد جایزهای به افتخار آلفرد نوبل جشن گرفت.
سال بعد، جایزه بانک مرکزی سوئد در علوم اقتصادی به یاد آلفرد نوبل برای اولین بار اهدا شد. آکادمی سلطنتی علوم سوئد مسئولیت انتخاب برندگان را بر عهده گرفت. اولین برندگان جایزه اقتصاد یان تینبرگن و راگنار فریش بودند. هیئت مدیره بنیاد نوبل تصمیم گرفت که پس از این افزودن، دیگر اجازه ایجاد جوایز جدید را نخواهد داد.
له دوک تو، که برای جایزه صلح ۱۹۷۳ به دلیل نقشش در توافقنامه صلح پاریس انتخاب شده بود، آن را رد کرد و اظهار داشت که صلح واقعی در ویتنام وجود ندارد.
از دهه ۱۹۸۰، سرمایهگذاریهای بنیاد سودآورتر شده است و تا ۳۱ دسامبر ۲۰۰۷، داراییهای تحت کنترل بنیاد نوبل به ۳.۶۲۸ میلیارد کرون سوئد (حدود ۵۶۰ میلیون دلار آمریکا) رسید.
جوانترین فردی که تا به حال جایزه نوبل دریافت کرده، ملاله یوسفزی است؛ او در ۱۷ سالگی جایزه صلح نوبل (۲۰۱۴) را دریافت کرد.
مسنترین فردی که تا به حال جایزه نوبل دریافت کرده، جان بی. گودیناف است؛ او در ۹۷ سالگی جایزه نوبل شیمی (۲۰۱۹) را دریافت کرد.
