Sekretarz Generalny
Michaił Gorbaczow został wybrany na Sekretarza Generalnego przez Biuro Polityczne 11 marca 1985 roku, trzy godziny po śmierci swojego poprzednika Konstantina Czernienki w wieku 73 lat.
null
Historia Rozpad Związku Radzieckiego
niedz. mar 10, 1985 do czw. gru 26, 1991
U.S.S.R.
Rozpad Związku Radzieckiego nastąpił 26 grudnia 1991 roku, oficjalnie przyznając samorządną niepodległość republikom Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR). Był to wynik deklaracji nr 142-Н Rady Najwyższej Związku Radzieckiego. Deklaracja uznała niepodległość byłych republik radzieckich i utworzyła Wspólnotę Niepodległych Państw (WNP), chociaż pięć z państw sygnatariuszy ratyfikowało ją znacznie później lub wcale tego nie zrobiło. Dzień wcześniej, 25 grudnia, prezydent ZSRR Michaił Gorbaczow, ósmy i ostatni przywódca ZSRR, ustąpił ze stanowiska, ogłosił wygaśnięcie swojego urzędu i przekazał swoje uprawnienia – w tym kontrolę nad radzieckimi kodami startowymi pocisków nuklearnych – prezydentowi Rosji Borysowi Jelcynowi. Tego wieczoru o godzinie 19:32 radziecka flaga została po raz ostatni opuszczona z Kremla i zastąpiona przedrewolucyjną flagą rosyjską.
Zmiany
1 lipca 1985 roku Gorbaczow awansował Eduarda Szewardnadze, I sekretarza Komunistycznej Partii Gruzji, na pełnoprawnego członka Biura Politycznego, a następnego dnia mianował go ministrem spraw zagranicznych, zastępując wieloletniego ministra spraw zagranicznych Andrieja Gromyko.
I sekretarz Moskiewskiego Komitetu Miejskiego KPZR (Jelcyn)
23 grudnia 1985 roku Gorbaczow mianował Jelcyna I sekretarzem Moskiewskiego Komitetu Miejskiego KPZR, zastępując Wiktora Griszyna.
Państwa bałtyckie
23 sierpnia 1987 roku, w 48. rocznicę tajnych protokołów paktu Mołotowa z 1939 roku między Adolfem Hitlerem a Józefem Stalinem, które ostatecznie oddały ówcześnie niepodległe państwa bałtyckie Związkowi Radzieckiemu, tysiące demonstrantów uczciło tę okazję w trzech stolicach bałtyckich, śpiewając pieśni niepodległościowe i uczestnicząc w przemówieniach upamiętniających ofiary Stalina. Zgromadzenia zostały ostro potępione w oficjalnej prasie i ściśle obserwowane przez milicję, ale nie zostały przerwane.
Protesty na Litwie
Pierwsze antyradzieckie protesty na Litwie miały miejsce 23 sierpnia 1987 roku.
Demonstracje Ormian
17 października 1987 roku około 3000 Ormian demonstrowało w Erywaniu, skarżąc się na stan jeziora Sewan, zakładów chemicznych Nairit, elektrowni jądrowej w Mecamor oraz zanieczyszczenie powietrza w Erywaniu.
Pokazanie narodowej flagi trójkolorowej
21 października w Võru odbyła się demonstracja poświęcona tym, którzy oddali życie w estońskiej wojnie o niepodległość w latach 1918–1920, co zakończyło się konfliktem z milicją. Po raz pierwszy od lat publicznie wywieszono niebiesko-czarno-białą flagę narodową.
Protest na Łotwie
18 listopada 1987 roku setki policjantów i milicjantów odgrodziły centralny plac, aby zapobiec jakiejkolwiek demonstracji pod Pomnikiem Wolności, ale tysiące ludzi mimo to ustawiły się wzdłuż ulic Rygi w milczącym proteście.
Przyłączenie do Armeńskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej
20 lutego 1988 roku, po tygodniu narastających demonstracji w Stepanakercie, stolicy Nagorno-Karabachskiego Obwodu Autonomicznego (obszar z większością ormiańską wewnątrz Azerbejdżańskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej), Rada Regionalna przegłosowała secesję i przyłączenie do Armeńskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.
Estoński Front Ludowy
Estoński Front Ludowy został założony w kwietniu 1988 roku.
Druga rocznica katastrofy jądrowej w Czarnobylu
26 kwietnia 1988 roku około 500 osób wzięło udział w marszu zorganizowanym przez Ukraiński Klub Kulturalny na kijowskiej ulicy Chreszczatyk, aby uczcić drugą rocznicę katastrofy jądrowej w Czarnobylu, niosąc transparenty z hasłami takimi jak „Jawność i demokracja do końca”.
Front Ludowy Litwy
Front Ludowy Litwy, zwany Sąjūdis („Ruch”), został założony w maju 1988 roku.
Łotewski Front Ludowy
Łotewski Front Ludowy został założony w czerwcu 1988 roku.
Demonstranci wzywający do niepodległości Gruzji
W Tbilisi, stolicy radzieckiej Gruzji, wielu demonstrantów obozowało w listopadzie 1988 roku przed parlamentem republiki, wzywając do niepodległości Gruzji i popierając deklarację suwerenności Estonii.
Estońskie prawo ma pierwszeństwo przed prawem Związku Radzieckiego
16 listopada 1988 roku Rada Najwyższa Estońskiej SRR przyjęła deklarację suwerenności narodowej, zgodnie z którą estońskie prawa miały pierwszeństwo przed prawami Związku Radzieckiego.
Dzień Niepodległości Ukrainy
Na Ukrainie, we Lwowie i Kijowie, 22 stycznia 1989 roku świętowano Dzień Niepodległości Ukrainy. Tysiące ludzi zebrało się we Lwowie na nieautoryzowanym molebnie (nabożeństwie religijnym) przed Soborem św. Jura. W Kijowie 60 aktywistów spotkało się w mieszkaniu, aby upamiętnić proklamację Ukraińskiej Republiki Ludowej w 1918 roku.
Honorowanie ofiar stalinizmu
4 marca 1989 roku w Kijowie założono Stowarzyszenie Memoriał, którego celem było honorowanie ofiar stalinizmu i oczyszczenie społeczeństwa z praktyk radzieckich. Następnego dnia odbył się wiec publiczny.
Wzywanie do secesji Gruzji ze Związku Radzieckiego
7 kwietnia 1989 roku wojska radzieckie i transportery opancerzone zostały wysłane do Tbilisi po tym, jak ponad 100 000 ludzi protestowało przed siedzibą Partii Komunistycznej z transparentami wzywającymi do secesji Gruzji ze Związku Radzieckiego oraz do pełnej integracji Abchazji z Gruzją.
Wojska zaatakowały demonstrantów w Gruzji
9 kwietnia 1989 roku wojska zaatakowały demonstrantów; około 20 osób zginęło, a ponad 200 zostało rannych. Wydarzenie to zradykalizowało gruzińską politykę, skłaniając wielu do wniosku, że niepodległość jest lepsza niż dalsze rządy radzieckie.
Przełożone wybory
30 maja 1989 roku Gorbaczow zaproponował, aby ogólnokrajowe wybory lokalne, zaplanowane na listopad 1989 roku, zostały przełożone na początek 1990 roku, ponieważ wciąż nie było przepisów regulujących ich przeprowadzenie. Niektórzy odebrali to jako ustępstwo wobec lokalnych działaczy partyjnych, którzy obawiali się, że zostaną odsunięci od władzy przez falę nastrojów antyestablishmentowych.
Protesty w Kazachstanie
19 czerwca 1989 roku w Żanaozen w Kazachstanie młodzi ludzie uzbrojeni w broń palną, bomby zapalające, żelazne pręty i kamienie wywołali zamieszki, które doprowadziły do wielu ofiar śmiertelnych. Młodzież próbowała przejąć posterunek policji oraz stację wodociągową.
Sekretarz Komunistycznej Partii Uzbeckiej SRR zastąpiony
23 czerwca 1989 roku Gorbaczow usunął Rafika Niszanowa ze stanowiska Pierwszego Sekretarza Komunistycznej Partii Uzbeckiej SRR i zastąpił go Karimowem, który następnie przewodził Uzbekistanowi jako republice radzieckiej, a później jako niepodległemu państwu.
Żądanie uwolnienia więźniów politycznych
19 sierpnia 600 000 protestujących zapełniło Plac Lenina w Baku (obecnie Plac Azadliq), domagając się uwolnienia więźniów politycznych.
Ukraiński Autokefaliczny Kościół Prawosławny
19 sierpnia 1989 roku rosyjska parafia prawosławna świętych Piotra i Pawła ogłosiła przejście do Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.
Bałtycki Łańcuch
Szlak Bałtycki lub Bałtycki Łańcuch był pokojową demonstracją polityczną, która odbyła się 23 sierpnia 1989 roku. Szacuje się, że 2 miliony ludzi połączyło się za ręce, tworząc ludzki łańcuch o długości 600 kilometrów (370 mil) przez Estonię, Łotwę i Litwę.
Żądanie dodatkowego oczyszczenia terenu katastrofy w Czarnobylu
30 września 1989 roku tysiące Białorusinów, potępiając lokalnych przywódców, przemaszerowało przez Mińsk, domagając się dodatkowego oczyszczenia terenu katastrofy w Czarnobylu z 1986 roku na Ukrainie.
Strajki w dwudziestu fabrykach we Lwowie
26 października dwadzieścia fabryk we Lwowie przeprowadziło strajki i wiece w proteście przeciwko brutalności policji z 1 października oraz niechęci władz do ścigania osób odpowiedzialnych.
Język urzędowy Ukrainy
28 października 1989 roku Rada Najwyższa Ukraińskiej SRR wydała dekret, zgodnie z którym od 1 stycznia 1990 roku język ukraiński miał stać się językiem urzędowym Ukrainy, podczas gdy język rosyjski miał być używany do komunikacji między grupami etnicznymi.
Podział Komunistycznej Partii Litwy
7 grudnia 1989 roku Komunistyczna Partia Litwy pod przywództwem Algirdasa Brazauskasa odłączyła się od Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego i porzuciła roszczenia do posiadania konstytucyjnej „wiodącej roli” w polityce.
Międzynarodowy Dzień Praw Człowieka
10 grudnia 1989 roku we Lwowie odbyły się pierwsze oficjalnie usankcjonowane obchody Międzynarodowego Dnia Praw Człowieka.
Święta
26 grudnia Rada Najwyższa Ukraińskiej SRR przyjęła ustawę ustanawiającą Boże Narodzenie, Wielkanoc i Święto Trójcy Świętej oficjalnymi świętami.
Monopol na władzę polityczną
7 lutego 1990 roku Komitet Centralny KPZR przyjął rekomendację Gorbaczowa, aby partia zrzekła się monopolu na władzę polityczną.
Wybory do Zjazdu Deputowanych Ludowych Rosji
4 marca 1990 roku Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka przeprowadziła wybory do Zjazdu Deputowanych Ludowych Rosji. Borys Jelcyn został wybrany jako reprezentant Swierdłowska, uzyskując 72 procent głosów.
Głosowanie za podziałem
25 marca 1990 roku Estońska Partia Komunistyczna przegłosowała odłączenie się od KPZR po sześciomiesięcznym okresie przejściowym.
Estonia jako niepodległe państwo
30 marca 1990 roku Rada Najwyższa Estonii uznała radziecką okupację Estonii od czasów II wojny światowej za nielegalną i rozpoczęła proces przywracania Estonii jako niepodległego państwa.
Premier Estonii
3 kwietnia 1990 roku Edgar Savisaar z Frontu Ludowego Estonii został wybrany na przewodniczącego Rady Ministrów (odpowiednik premiera).
Przywrócenie niepodległości
Łotwa ogłosiła przywrócenie niepodległości 4 maja 1990 roku, a deklaracja przewidywała okres przejściowy do pełnej niepodległości.
Premier Łotwy
7 maja 1990 roku Ivars Godmanis z Łotewskiego Frontu Ludowego został wybrany na przewodniczącego Rady Ministrów (odpowiednik premiera Łotwy).
Prezydium Rady Najwyższej RFSRR
29 maja 1990 roku Jelcyn został wybrany na przewodniczącego Prezydium Rady Najwyższej RFSRR.
Walka o władzę między RFSRR a Związkiem Radzieckim
Jelcyn był wspierany przez demokratycznych i konserwatywnych członków Rady Najwyższej, którzy dążyli do władzy w rozwijającej się sytuacji politycznej. Wybuchła nowa walka o władzę między RFSRR a Związkiem Radzieckim. 12 czerwca 1990 roku Zjazd Deputowanych Ludowych RFSRR przyjął deklarację suwerenności.
Rezygnacja Jelcyna
12 lipca 1990 roku Jelcyn zrezygnował z członkostwa w Partii Komunistycznej podczas dramatycznego przemówienia na XXVIII Zjeździe.
Szturm na wieżę telewizyjną w Wilnie
13 stycznia 1991 roku wojska radzieckie wraz z grupą specjalną KGB Alfa dokonały szturmu na wieżę telewizyjną w Wilnie na Litwie, aby stłumić ruch niepodległościowy.
Rezygnacja przewodniczącego Rady Ministrów
14 stycznia 1991 roku Nikołaj Ryżkow zrezygnował ze stanowiska przewodniczącego Rady Ministrów, czyli premiera Związku Radzieckiego, a jego następcą został Walentin Pawłow na nowo utworzonym stanowisku premiera Związku Radzieckiego.
Referendum ogólnozwiązkowe
17 marca 1991 roku w referendum ogólnozwiązkowym 76,4 procent głosujących poparło utrzymanie zreformowanego Związku Radzieckiego.
Prezydent Rosji Borys Jelcyn
12 czerwca 1991 roku Borys Jelcyn zdobył 57 procent głosów w wyborach demokratycznych, pokonując preferowanego przez Gorbaczowa kandydata, Nikołaja Ryżkowa, który uzyskał 16 procent głosów. Po wyborze Jelcyna na prezydenta Rosja ogłosiła się niepodległą.
Wakacje w Foros
19 sierpnia 1991 roku wiceprezydent Gorbaczowa, Giennadij Janajew, premier Walentin Pawłow, minister obrony Dmitrij Jazow, szef KGB Władimir Kriuczkow i inni wysocy rangą urzędnicy podjęli działania mające na celu uniemożliwienie podpisania traktatu związkowego, tworząc „Państwowy Komitet Stanu Wyjątkowego”, który umieścił Gorbaczowa – przebywającego na wakacjach w Foros na Krymie – w areszcie domowym i odciął jego łączność.
Mniej scentralizowane państwo
W obliczu rosnącego separatyzmu Gorbaczow dążył do przekształcenia Związku Radzieckiego w państwo mniej scentralizowane. Na 20 sierpnia 1991 roku zaplanowano podpisanie przez Rosyjską FSRR Nowego Traktatu Związkowego, który przekształciłby Związek Radziecki w federację niepodległych republik ze wspólnym prezydentem, polityką zagraniczną i wojskiem. Było to silnie wspierane przez republiki Azji Środkowej, które potrzebowały korzyści ekonomicznych płynących ze wspólnego rynku, aby móc się rozwijać.
Estonia oficjalnie przywróciła swoją niepodległość
Estonia oficjalnie przywróciła swoją niepodległość podczas puczu w ciemnych godzinach 20 sierpnia 1991 roku; o godzinie 23:03 czasu tallińskiego wielu estońskich ochotników otoczyło wieżę telewizyjną w Tallinnie, próbując przygotować się do odcięcia kanałów komunikacyjnych po tym, jak wojska radzieckie ją zajęły, i nie dali się zastraszyć radzieckim żołnierzom. Kiedy Edgar Savisaar skonfrontował się z wojskami radzieckimi przez dziesięć minut, te ostatecznie wycofały się z wieży telewizyjnej po nieudanym oporze wobec Estończyków.
Upadek puczu
21 sierpnia 1991 roku pucz upadł. Organizatorzy zostali zatrzymani, a Gorbaczow przywrócony na stanowisko prezydenta, choć z mocno ograniczoną władzą.
Gorbaczow zrezygnował ze stanowiska sekretarza generalnego partii
24 sierpnia 1991 roku Gorbaczow rozwiązał Komitet Centralny KPZR, zrezygnował ze stanowiska sekretarza generalnego partii i rozwiązał wszystkie jednostki partyjne w rządzie.
Numery rezolucji Zgromadzenia Ogólnego
17 września 1991 roku rezolucje Zgromadzenia Ogólnego ONZ o numerach 46/4, 46/5 i 46/6 przyjęły Estonię, Łotwę i Litwę do Organizacji Narodów Zjednoczonych, zgodnie z rezolucjami Rady Bezpieczeństwa o numerach 709, 710 i 711, przyjętymi 12 września bez głosowania.
Były Związek Radziecki
Do 7 listopada 1991 roku większość gazet określała kraj mianem „byłego Związku Radzieckiego”.
Ostatnia faza upadku Związku Radzieckiego
Ostatnia faza upadku Związku Radzieckiego rozpoczęła się od ukraińskiego referendum ogólnokrajowego 1 grudnia 1991 roku, w którym 90 procent głosujących opowiedziało się za niepodległością.
Porozumienia białowieskie
8 grudnia przywódcy Rosji, Ukrainy i Białorusi potajemnie spotkali się w Puszczy Białowieskiej na zachodniej Białorusi i podpisali porozumienia białowieskie, które ogłosiły, że Związek Radziecki przestał istnieć, oraz zapowiedziały utworzenie Wspólnoty Niepodległych Państw (WNP) jako luźniejszego stowarzyszenia, które miało go zastąpić.
Wypowiedzenie Traktatu Związkowego z 1922 roku
12 grudnia Rada Najwyższa Rosyjskiej FSRR formalnie ratyfikowała porozumienia białowieskie i wypowiedziała Traktat Związkowy z 1922 roku.
Europejska Karta Energetyczna w Hadze jako suwerenne państwa
17 grudnia 1991 roku, wraz z 28 krajami europejskimi, Europejską Wspólnotą Gospodarczą oraz czterema krajami pozaeuropejskimi, trzy republiki bałtyckie i dziewięć z dwunastu pozostałych republik radzieckich podpisały w Hadze Europejską Kartę Energetyczną jako suwerenne państwa.
Protokół z Ałma-Aty
Pozostawały wątpliwości, czy porozumienia białowieskie prawnie rozwiązały Związek Radziecki, skoro zostały podpisane tylko przez trzy republiki. Jednak 21 grudnia 1991 roku przedstawiciele 11 z 12 pozostałych republik – wszystkich oprócz Gruzji – podpisali protokół z Ałma-Aty, który potwierdził rozwiązanie Związku i formalnie ustanowił WNP. „Przyjęli” oni również rezygnację Gorbaczowa. Choć Gorbaczow nie miał jeszcze żadnych formalnych planów odejścia, powiedział CBS News, że zrezygnuje, gdy tylko zobaczy, że WNP rzeczywiście stała się rzeczywistością.
Gorbaczow zrezygnował
W transmitowanym w całym kraju przemówieniu wczesnym rankiem 25 grudnia 1991 roku Gorbaczow zrezygnował ze stanowiska prezydenta ZSRR.
Telewizyjne przemówienie Prezydenta USA uznające niepodległość 11 pozostałych republik
Prezydent Stanów Zjednoczonych George H.W. Bush wygłosił krótkie przemówienie telewizyjne, oficjalnie uznając niepodległość 11 pozostałych republik.
Koniec Związku Radzieckiego
W nocy 25 grudnia, o godzinie 19:32 czasu moskiewskiego, po tym jak Gorbaczow opuścił Kreml, flaga radziecka została opuszczona po raz ostatni, a o godzinie 23:40 na jej miejscu wciągnięto rosyjski trójkolor, co symbolicznie oznaczało koniec Związku Radzieckiego.
Przestanie istnienia
26 grudnia Rada Republik, izba wyższa Rady Najwyższej Związku, przegłosowała rozwiązanie zarówno samej siebie, jak i Związku Radzieckiego.