Historia Wielki Kryzys

Łączne zyski netto 536 firm produkcyjnych i handlowych wykazały wzrost o 36,6% w porównaniu z tym samym okresem w 1928 roku, przy czym przodowała produkcja stali. Sprzedaż detaliczna, rozpoczęte budowy i przychody kolei biły rekord za rekordem. Akcje nadal osiągały rekordowe zyski. Ogromna nadwyżka pszenicy z 1928 roku spowodowała spadek cen zboża, co obciążyło rynki towarowe i dochody rolników. Bezrobocie utrzymywało się na stabilnym poziomie około 4%. Nominalny PKB USA wynosił 105 miliardów dolarów.

Mini-krach na giełdzie nastąpił po ostrzeżeniu Rezerwy Federalnej przed nadmierną spekulacją. Jednak mini-krach został zażegnany dwa dni później, gdy National City Bank wpompował 25 milionów dolarów kredytu na rynek akcji.

Rynek akcji odnotowywał niemal całkowicie nieprzerwane zyski, rosnąc o 20% w tym okresie (od maja do września).

Wydatki konsumpcyjne i produkcja przemysłowa zaczęły stagnację latem. Rezerwa Federalna kontynuowała swój plan podnoszenia stóp procentowych z 4% w połowie 1928 roku do 6% w połowie 1929 roku, próbując zwalczyć zachowania spekulacyjne.

Ustawa o obrocie rolnym z 1929 roku (Agricultural Marketing Act of 1929) została podpisana, zapewniając około 100 milionów dolarów w formie pożyczek ratunkowych dla borykających się z trudnościami rolników.

Niewielka recesja rozpoczęła się na dwa miesiące przed krachem na giełdzie. Produkcja stali oraz sprzedaż samochodów i domów wyraźnie spadły, budownictwo stanęło w miejscu, a zadłużenie konsumentów osiągnęło niebezpieczny poziom z powodu łatwego kredytu. Ponad 8,5 miliarda dolarów pożyczek zabezpieczonych akcjami było w obiegu, co stanowiło wartość większą niż cała waluta będąca wówczas w obiegu w Stanach Zjednoczonych.

Giełda w Londynie załamała się po upadku Hatry Group w związku z oskarżeniami o oszustwa i fałszerstwa. Wyparowało 24 miliony funtów wartości. Upadek ten zachwiał zaufaniem amerykańskich inwestorów do bezpieczeństwa inwestycji zagranicznych.

Rozpoczął się krach na Wall Street w 1929 roku. Akcje straciły ponad 11% swojej wartości na otwarciu sesji. Historycy gospodarczy zazwyczaj uważają za katalizator Wielkiego Kryzysu nagłe, niszczycielskie załamanie cen na amerykańskiej giełdzie, które rozpoczęło się 24 października 1929 roku.

Crowd gathering at the intersection of Wall Street and Broad Street after the 1929 crash

Kontynuuj w Storyteller

Rynek doświadczył krótkiego ożywienia.

Giełda w Nowym Jorku załamała się, a indeks Dow Jones zamknął się spadkiem o ponad 12%.

Jednodniowe ożywienie.

Rezerwa Federalna zaczyna obniżać stopę dyskontową z poziomu 6%.

Rynek akcji osiąga dno na poziomie 198,60, po czym następuje bessa, która potrwa do kwietnia 1930 roku. Ceny towarów jednak nadal gwałtownie spadają.

Indeks Dow osiąga wtórny szczyt zamknięcia (tzw. rajd bessy) na poziomie 294,07, po czym następuje długa stagnacja, aż do poważnego spadku, który rozpoczął się w kwietniu 1931 roku. Szczyt ten odpowiada poziomom z początku 1929 roku, ale jest o 30% niższy od szczytu z września 1929 roku.

Sprzedaż samochodów spada poniżej poziomów z 1928 roku.

Uchwalono ustawę celną Smoota-Hawleya (Smoot-Hawley Tariff Act), co zwiększyło presję na słabnącą gospodarkę światową, głównie poprzez załamanie handlu produktami rolnymi, co obciążyło banki, które udzieliły dużych kredytów rolnikom. Dalsze spadki w handlu produktami przemysłowymi doprowadziły do zwolnień i zmniejszenia zysków korporacyjnych, osłabiając gospodarkę. Powszechna opinia wśród ekonomistów jest taka, że ustawa Smoota-Hawleya nie spowodowała kryzysu, ale pogorszyła go i zahamowała wysiłki na rzecz ożywienia po 1933 roku. Eksport spadł z 5,2 miliarda dolarów w 1929 roku do zaledwie 1,7 miliarda dolarów w 1933 roku.

Caldwell & Company, duży konglomerat oferujący usługi bankowe, ubezpieczeniowe i maklerskie w południowych Stanach Zjednoczonych, upada, wywołując kaskadowy efekt runów na mniejsze banki w Tennessee i Kentucky. Upadek trafia na pierwsze strony gazet w całym kraju, przyczyniając się do rozprzestrzeniania strachu dotyczącego systemu bankowego.

Stopa funduszy federalnych Rezerwy Federalnej osiąga 2%, co było wówczas rekordowo niskim poziomem.

Pierwsza poważna fala upadków banków w USA. Utracono około 550 milionów dolarów depozytów. Tylko w grudniu upadło ponad 300 banków.

Bank of United States (prywatny bank w Nowym Jorku) upada.

Crowds outside the Bank of United States in New York after its failure in 1931

Kontynuuj w Storyteller

Recesja pogłębia się. PKB USA kurczy się o 8,5%, a nominalny PKB spada do 92 miliardów dolarów. Ceny spadają nieznacznie, ale płace utrzymują się na względnie stałym poziomie. Roczna stopa inflacji w USA wynosi -6,4%. Bezrobocie osiąga 9%. Upada 1350 banków.

Creditanstalt, główny bank Austrii posiadający duże udziały w różnych branżach, staje się niewypłacalny po tym, jak został zmuszony do przejęcia zobowiązań od trzech innych niewypłacalnych banków, co wywołało kaskadowy efekt upadków banków w całej Europie Środkowej. Creditanstalt odpowiadał za 16% PKB Austrii i nie mógł znaleźć innej instytucji, która zagwarantowałaby płynność. Utracono 140 milionów szylingów austriackich. Upadek Creditanstalt spowodował, że Bank Francji, Narodowy Bank Belgii, Bank Holandii i Szwajcarski Bank Narodowy rozpoczęły run na dolara amerykańskiego w celu odzyskania swoich rezerw złota, co zmusiło Rezerwę Federalną do podniesienia stóp procentowych z 1,5% do 3,5% w celu utrzymania standardu złota, co z kolei przyczyniło się do pogłębienia kryzysu i drugiej fali upadków banków w USA latem 1931 roku.

Logo of the Austrian bank Creditanstalt

Kontynuuj w Storyteller

Stopa funduszy federalnych Rezerwy Federalnej osiąga dno na poziomie 1,5%.

Druga główna fala upadłości banków w USA i pogarszająca się sytuacja gospodarcza przyczyniają się do trwałej zmiany w oczekiwaniach ludzi wobec gospodarki. Ten kryzys skupił się na bankach w Chicago, które ucierpiały z powodu niespłaconych kredytów hipotecznych. Ze 193 banków stanowych w rejonie Chicago w 1929 roku, tylko 35 przetrwało do końca 1933 roku.

Unemployed men outside a soup kitchen in Depression-era

Kontynuuj w Storyteller

Moratorium Hoovera zostaje ogłoszone 20 czerwca, zawieszając spłaty reparacji z Niemiec w celu ustabilizowania kraju.

Reichsbank traci 840 milionów marek w mniej niż 3 tygodnie, gdy inwestorzy wycofują depozyty krótkoterminowe.

Reichsbank directorate seal printed from 1922

Kontynuuj w Storyteller

Drugi co do wielkości bank w Niemczech, Danatbank, staje się niewypłacalny 13 lipca. Ogłoszono dwudniowe święto bankowe. Przemysł cierpi z powodu katastrofalnego załamania.

The logo of the Darmstädter (Danat-Bank)

Kontynuuj w Storyteller

Pogłębiające się deficyty i żądania zrównoważonego budżetu prowadzą rząd Partii Pracy Ramsaya MacDonalda do podniesienia podatków o 24 miliony funtów i cięcia wydatków o 96 milionów funtów; najbardziej kontrowersyjne było 20-procentowe cięcie zasiłków dla bezrobotnych (suma 64 milionów funtów). Dług publiczny Wielkiej Brytanii wynosił wówczas 180% PKB, głównie jako pozostałość po kosztach I wojny światowej. Oburzenie społeczne doprowadziło do praktycznego zniszczenia Partii Pracy w wyborach w październiku 1931 roku.

Ramsay MacDonald

Kontynuuj w Storyteller

Wielka Brytania opuszcza standard złota, a funt szterling traci 25% wartości. Mimo ostrzeżeń o katastrofie, odejście okazuje się korzystne dla brytyjskiej gospodarki, ponieważ eksport staje się bardziej konkurencyjny. Ponadto Bank Anglii mógł teraz swobodnie angażować się w kreację pieniądza i obniżył stopy procentowe z 6,00% do 2,00%.

Odbywają się wybory powszechne w Wielkiej Brytanii w 1931 roku, niszcząc Partię Pracy i przynosząc miażdżące zwycięstwo Partii Konserwatywnej.

Upadło 2294 banków z depozytami o wartości prawie 1,7 miliarda dolarów. W 1931 roku zbankrutowało 28 285 firm, co daje dzienny wskaźnik 133 upadłości. Bezrobocie wzrasta do 16%. Nominalne PKB USA spada do 77 miliardów dolarów, a wzrost wynosi -8,5%. Roczna inflacja wynosi -9,3%.

Reconstruction Finance Corporation zostaje utworzona w celu udzielenia 2 miliardów dolarów pożyczek kłopotliwym instytucjom finansowym, które nie były częścią Systemu Rezerwy Federalnej, a były wypłacalne w dłuższej perspektywie. Do 1941 roku RFC udzieliła około 9,5 miliarda dolarów pożyczek bankom, kolejom i stowarzyszeniom hipotecznym, a także rządom stanowym i lokalnym.

Michigan staje się pierwszym stanem w USA, który ogłosił bezterminowe święto bankowe, próbując powstrzymać nadchodzący upadek First National Bank of Detroit oraz Guardian National Bank of Commerce, dwóch największych banków w Detroit. First National i Guardian National były zagrożone upadkiem, jeśli Ford Motor Company zrealizowałby swoje pragnienie wycofania wszystkich swoich depozytów z tych dwóch banków; Ford potrzebował gotówki, aby pokryć swoją stratę w wysokości 75 milionów dolarów w 1932 roku.

Rezerwa Federalna przeprowadza transakcje otwartego rynku, zwiększając podaż pieniądza o 1 miliard dolarów.

Ustawa o przychodach z 1932 roku zostaje podpisana, podnosząc podatki od dochodów osobistych, dochodów korporacyjnych oraz podatki od sprzedaży różnych towarów.

Wchodzi w życie większość ograniczeń w handlu zagranicznym, wynikających z ustawy Smoota-Hawleya w Stanach Zjednoczonych oraz preferencji imperialnych w Imperium Brytyjskim.

Rząd USA zaprzestaje operacji otwartego rynku.

Indeks Dow Jones Industrial osiąga dno na poziomie 41,22, co jest najniższym poziomem odnotowanym w XX wieku i stanowi 89% spadku od szczytu we wrześniu 1929 roku.

Odbywają się wybory federalne w Niemczech w lipcu 1932 roku, a Partia Nazistowska, pod przywództwem Adolfa Hitlera, staje się największą partią w Reichstagu.

Adolf Hitler

Kontynuuj w Storyteller

Odbywają się wybory federalne w Niemczech w listopadzie 1932 roku, ostatnie wolne i uczciwe ogólnoniemieckie wybory aż do 1990 roku. Mimo niewielkiej porażki Partii Nazistowskiej, w okresie poprzedzającym kolejne wybory w marcu 1933 roku rozpoczęła się kampania masowej przemocy i zastraszania. Hitler zostaje później mianowany kanclerzem Niemiec przez prezydenta Paula von Hindenburga i wykorzysta pożar Reichstagu jako pretekst do ogłoszenia stanu wyjątkowego w Niemczech, rozszerzając swoje uprawnienia.

Wybory w Stanach Zjednoczonych w 1932 roku: Franklin D. Roosevelt zostaje wybrany na 32. prezydenta Stanów Zjednoczonych w miażdżącym zwycięstwie, Partia Demokratyczna zdobywa ogromną większość w obu izbach Kongresu.

Bezrobocie wzrasta do 23%, wzrost PKB wynosi -13%, roczna stopa inflacji wynosi -11%, upada 1700 banków. Nominalne PKB USA spada do 60 miliardów dolarów. Ponad 13 milionów ludzi w USA jest bezrobotnych, a 3,5 miliona w Wielkiej Brytanii.

Franklin D. Roosevelt zostaje zaprzysiężony na prezydenta.

Franklin D. Roosevelt

Kontynuuj w Storyteller

Kontrowersyjna ustawa o gospodarce z 1933 roku zostaje podpisana, obcinając 243 miliony dolarów z pensji rządowych, emerytur i świadczeń dla weteranów. Pomimo kryzysu gospodarczego, zdecydowana większość amerykańskich ekonomistów, decydentów i opinii publicznej uważała, że rząd federalny musi zrównoważyć budżet i unikać wydatków deficytowych, aby nie wywierać dalszej presji na rynek obligacji, co negatywnie wpłynęłoby na koszty pożyczek rządowych, banki, korporacje i inwestorów zagranicznych. Od 1929 do 1933 roku całkowity dług rządu USA wzrósł z 16,9 miliarda dolarów do ponad 23 miliardów dolarów.

Do końca marca do systemu bankowego wpłacono ponad 1,1 miliarda dolarów w zgromadzonej gotówce.

Utworzono Civilian Conservation Corps, program robót publicznych mający na celu walkę z bezrobociem. Działał on do 1942 roku i jest ikoną programów Nowego Ładu.

Wydano rozporządzenie wykonawcze nr 6102 prezydenta Franklina D. Roosevelta, zakazujące gromadzenia złotych monet, sztabek i certyfikatów, które weszło w życie 1 maja 1933 roku.

Uchwalono ustawę Emergency Banking Act, która umożliwiła restrukturyzację systemu bankowego.

Uchwalono ustawę Agricultural Adjustment Act, mającą na celu podniesienie cen produktów rolnych poprzez ograniczenie nadwyżek.

Uchwalono ustawę Securities Act of 1933, wymagającą rejestracji wszystkich sprzedaży i zakupów papierów wartościowych, a także ujawniania kluczowych informacji finansowych o zaangażowanych firmach. W następnym roku utworzono amerykańską Komisję Papierów Wartościowych i Giełd (SEC), która pomogła w walce z wykorzystywaniem informacji poufnych i zmniejszeniu ryzyka transakcyjnego.

Indeks produkcji przemysłowej Rezerwy Federalnej odbił do poziomu 85,5, co stanowi wzrost o 57% w stosunku do 54,3 odnotowanego w marcu 1933 roku.

Utworzono Civil Works Administration, która zatrudniła ponad 4 miliony ludzi i rozdzieliła ponad 400 milionów dolarów na programy pracy do momentu zakończenia działalności 31 marca 1934 roku, kiedy to została zastąpiona przez bardziej trwałą Works Progress Administration.

Zniesiono prohibicję na szczeblu krajowym. 18 stanów kontynuowało prohibicję na poziomie stanowym. Koniec prohibicji uderzył w zorganizowaną przestępczość, umożliwił legalne zatrudnienie przy produkcji napojów alkoholowych i zwiększył dochody podatkowe stanów.

Stopa inflacji stała się dodatnia i wyniosła 1% w skali roku. Kwartalny wzrost PKB stał się dodatni latem, ale ogólna roczna stopa wzrostu wyniosła -1,3%. Bezrobocie osiągnęło szczyt na poziomie 25%. 2 miliony ludzi było bezdomnych. Produkcja przemysłowa stanowiła połowę tego, co w 1929 roku. Nominalne PKB USA osiągnęło dno na poziomie 57 miliardów dolarów (spadek ze 105 miliardów dolarów w 1929 roku).