sob. cze 23, 1956 do niedz. lis 11, 1956
Hungary
Powstanie węgierskie 1956 roku, znane również jako rewolucja węgierska, było ogólnokrajowym zrywem przeciwko Węgierskiej Republice Ludowej i narzuconej przez ZSRR polityce, trwającym od 23 października do 10 listopada 1956 roku. Początkowo pozbawione przywództwa, stanowiło pierwsze poważne zagrożenie dla radzieckiej kontroli od czasu, gdy Armia Czerwona wyparła nazistowskie Niemcy z terytorium Węgier pod koniec II wojny światowej w Europie.
Pod koniec II wojny światowej Armia Radziecka zajęła Węgry, włączając kraj do strefy wpływów Związku Radzieckiego. Bezpośrednio po II wojnie światowej Węgry były demokracją wielopartyjną, a wybory w 1945 roku doprowadziły do powstania rządu koalicyjnego pod przewodnictwem premiera Zoltána Tildy'ego.
W 1946 roku węgierska waluta doświadczyła znacznej deprecjacji, co doprowadziło do najwyższej w historii hiperinflacji. Udział Węgier w sponsorowanej przez ZSRR RWPG (Radzie Wzajemnej Pomocy Gospodarczej) uniemożliwił im handel z Zachodem oraz korzystanie z pomocy w ramach Planu Marshalla.
Powojenna gospodarka Węgier borykała się z wieloma wyzwaniami. Węgry zgodziły się zapłacić reparacje wojenne w wysokości około 300 milionów dolarów amerykańskich na rzecz Związku Radzieckiego, Czechosłowacji i Jugosławii oraz utrzymywać radzieckie garnizony. Węgierski Bank Narodowy w 1946 roku oszacował koszt reparacji na „od 19 do 22 procent rocznego dochodu narodowego”.
Nauka języka rosyjskiego i komunistyczna indoktrynacja polityczna stały się obowiązkowe w szkołach i na uniwersytetach w całym kraju. Szkoły wyznaniowe zostały znacjonalizowane, a przywódcy kościelni zastąpieni osobami lojalnymi wobec rządu. W 1949 roku przywódca węgierskiego Kościoła katolickiego, kardynał József Mindszenty, został aresztowany i skazany na dożywocie za zdradę. Pod rządami Rákosiego węgierski rząd należał do najbardziej represyjnych w Europie.
Krótki okres demokracji wielopartyjnej dobiegł końca, gdy Partia Komunistyczna połączyła się z Partią Socjaldemokratyczną, tworząc Węgierską Partię Pracujących, która w 1949 roku wystawiła swoją listę kandydatów bez żadnej opozycji. Następnie proklamowano Węgierską Republikę Ludową.
5 marca 1953 roku zmarł Józef Stalin, co zapoczątkowało okres umiarkowanej liberalizacji, kiedy to większość europejskich partii komunistycznych wykształciła skrzydło reformatorskie. Na Węgrzech reformator Imre Nagy zastąpił Rákosiego, „najlepszego węgierskiego ucznia Stalina”, na stanowisku premiera. Rákosi pozostał jednak sekretarzem generalnym partii i zdołał podważyć większość reform Nagya.
Do kwietnia 1955 roku Rákosi zdyskredytował Nagya i usunął go z urzędu.
14 maja 1955 roku Związek Radziecki utworzył Układ Warszawski, wiążąc Węgry ze Związkiem Radzieckim i jego państwami satelickimi w Europie Środkowej i Wschodniej. Wśród zasad tego sojuszu znalazły się „poszanowanie niepodległości i suwerenności państw” oraz „nieingerencja w ich sprawy wewnętrzne”.
Latem 1956 roku stosunki między Węgrami a Stanami Zjednoczonymi zaczęły się poprawiać. W tamtym czasie Stany Zjednoczone bardzo przychylnie zareagowały na węgierskie propozycje dotyczące możliwego rozszerzenia dwustronnych stosunków handlowych. Pragnienie Węgier poprawy relacji wynikało częściowo z katastrofalnej sytuacji gospodarczej kraju. Zanim jednak osiągnięto jakiekolwiek rezultaty, tempo negocjacji zostało spowolnione przez węgierskie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, które obawiało się, że lepsze stosunki z Zachodem mogą osłabić rządy komunistyczne na Węgrzech.
Po „tajnym referacie” Chruszczowa z lutego 1956 roku, w którym potępiono Stalina i jego popleczników, Rákosi został usunięty ze stanowiska sekretarza generalnego partii i zastąpiony przez Ernő Gerő 18 lipca 1956 roku.
6 października 1956 roku László Rajk, który został stracony przez rząd Rákosiego, został ponownie pochowany podczas poruszającej ceremonii, która wzmocniła opozycję partyjną.
Do 22 października 1956 roku studenci Politechniki reaktywowali zakazany związek studencki MEFESZ.
Studenci Politechniki zorganizowali 23 października demonstrację, która zapoczątkowała ciąg wydarzeń prowadzących bezpośrednio do rewolucji.
Popołudniu 23 października 1956 roku około 20 400 protestujących zebrało się obok pomnika Józefa Bema — bohatera narodowego Polski i Węgier.
Duży tłum zebrał się pod budynkiem Radia Budapeszt, który był silnie strzeżony przez ÁVH. Punkt zapalny osiągnięto, gdy delegacja próbująca nadać swoje żądania została zatrzymana, a tłum stawał się coraz bardziej niespokojny w miarę rozprzestrzeniania się plotek, że protestujący zostali zastrzeleni. Z górnych okien rzucono gaz łzawiący, a ÁVH otworzyło ogień do tłumu, zabijając wiele osób. ÁVH próbowało uzupełnić zapasy, ukrywając broń w karetce pogotowia, ale tłum wykrył podstęp i ją przejął. Węgierscy żołnierze wysłani, by wesprzeć ÁVH, zawiedli, a następnie, zrywając czerwone gwiazdy ze swoich czapek, stanęli po stronie tłumu. Sprowokowani atakiem ÁVH, protestujący zareagowali gwałtownie. Radiowozy zostały podpalone, broń została przejęta z magazynów wojskowych i rozdana masom, a symbole reżimu komunistycznego zostały zniszczone.
W nocy 23 października sekretarz Węgierskiej Partii Pracujących Ernő Gerő poprosił o radziecką interwencję wojskową, „aby stłumić demonstrację, która osiągała coraz większą i bezprecedensową skalę”. Radzieckie kierownictwo opracowało plany awaryjne interwencji na Węgrzech na kilka miesięcy wcześniej.
O godzinie 20:00 I sekretarz Ernő Gerő wygłosił przemówienie, w którym potępił żądania pisarzy i studentów.
Rozgniewani twardym stanowiskiem Gerő, niektórzy demonstranci postanowili zrealizować jedno ze swoich żądań: usunięcie 9,1-metrowego (30 stóp) brązowego pomnika Stalina, wzniesionego w 1951 roku w miejscu kościoła, który zburzono, aby zrobić miejsce dla monumentu. Do godziny 21:30 pomnik został obalony, a tłumy świętowały, umieszczając węgierskie flagi w butach Stalina, które były wszystkim, co pozostało z posągu.
Do godziny 02:00 24 października, działając zgodnie z rozkazami radzieckiego ministra obrony Gieorgija Żukowa, sowieckie czołgi wjechały do Budapesztu.
24 października Prezydium Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (Biuro Polityczne) omówiło wstrząsy polityczne w Polsce i na Węgrzech.
Do południa 24 października sowieckie czołgi stacjonowały przed budynkiem Parlamentu, a sowieccy żołnierze strzegli kluczowych mostów i skrzyżowań. Uzbrojeni rewolucjoniści szybko zbudowali barykady, aby bronić Budapesztu, i według doniesień już przed południem zdobyli niektóre sowieckie czołgi.
24 października Imre Nagy zastąpił Andrása Hegedüsa na stanowisku premiera. W radiu Nagy wezwał do zakończenia przemocy i obiecał zainicjować reformy polityczne, które zostały odłożone na półkę trzy lata wcześniej. Ludność nadal się zbroiła, podczas gdy wybuchały sporadyczne akty przemocy.
25 października tłum protestujących zebrał się przed budynkiem Parlamentu. Jednostki ÁVH zaczęły strzelać do tłumu z dachów sąsiednich budynków. Niektórzy sowieccy żołnierze odpowiedzieli ogniem w stronę ÁVH, błędnie sądząc, że to oni są celem ostrzału. Zaopatrzeni w broń zabraną ÁVH lub otrzymaną od węgierskich żołnierzy, którzy przyłączyli się do powstania, niektórzy ludzie w tłumie zaczęli strzelać w odpowiedzi.
W mieście Kecskemét 26 października demonstracje przed siedzibą Urzędu Bezpieczeństwa i lokalnym więzieniem doprowadziły do działań wojskowych III Korpusu na rozkaz generała dywizji Lajosa Gyurkó, w wyniku których siedmiu protestujących zostało zastrzelonych, a kilku organizatorów aresztowano.
27 października jednostki wojskowe zostały sprowadzone w celu zabezpieczenia Csepel i przywrócenia porządku.
Węgierski generał Béla Király, uwolniony z dożywocia za przestępstwa polityczne i działający przy wsparciu rządu Nagya, dążył do przywrócenia porządku poprzez zjednoczenie elementów policji, wojska i grup powstańczych w Gwardię Narodową. 28 października ustalono zawieszenie broni.
Od 24 do 29 października odnotowano jednak 71 przypadków starć zbrojnych między wojskiem a ludnością w pięćdziesięciu miejscowościach, począwszy od obrony przed atakami na cele cywilne i wojskowe, aż po walki z powstańcami, w zależności od dowódcy.
Jednostki wojskowe wycofały się z Csepel 29 października, po czym rebelianci przejęli kontrolę nad tym obszarem.
Po pewnej debacie, 30 października Prezydium zdecydowało nie usuwać nowego rządu węgierskiego.
30 października siły Király'ego zaatakowały budynek Komitetu Centralnego Partii Komunistycznej.
Do 30 października większość wojsk sowieckich wycofała się z Budapesztu do garnizonów na węgierskiej prowincji.
Lokalne rady rewolucyjne powstały na całych Węgrzech, na ogół bez udziału zajętego sprawami wewnętrznymi rządu krajowego w Budapeszcie, i przejęły różne obowiązki samorządu lokalnego od rozwiązanej partii komunistycznej. Do 30 października rady te zostały oficjalnie usankcjonowane przez Węgierską Partię Pracujących, a rząd Nagya poprosił o ich wsparcie jako "autonomiczne, demokratyczne organy lokalne utworzone podczas rewolucji".
30 października uzbrojeni protestujący zaatakowali oddział ÁVH strzegący siedziby Węgierskiej Partii Pracujących w Budapeszcie na Köztársaság tér (Placu Republiki), podżegani plotkami o przetrzymywanych tam więźniach oraz wcześniejszymi strzałami do demonstrantów oddanymi przez ÁVH w mieście Mosonmagyaróvár.
Od 1 do 3 listopada Chruszczow opuścił Moskwę, aby spotkać się ze swoimi sojusznikami z Układu Warszawskiego i poinformować ich o decyzji o interwencji.
1 listopada, w przemówieniu radiowym do narodu węgierskiego, Nagy formalnie ogłosił wystąpienie Węgier z Układu Warszawskiego, a także neutralność Węgier.
1 listopada Imre Nagy otrzymał raporty, że siły sowieckie wkroczyły na Węgry od wschodu i przemieszczają się w stronę Budapesztu. Nagy zabiegał o zapewnienia (które okazały się fałszywe) od sowieckiego ambasadora Jurija Andropowa, że Związek Radziecki nie dokona inwazji. Gabinet, za zgodą Jánosa Kádára, ogłosił neutralność Węgier, wystąpił z Układu Warszawskiego i zwrócił się o pomoc do korpusu dyplomatycznego w Budapeszcie oraz Daga Hammarskjölda, Sekretarza Generalnego ONZ, w celu obrony neutralności Węgier. Poproszono ambasadora Andropowa o poinformowanie swojego rządu, że Węgry natychmiast rozpoczną negocjacje w sprawie usunięcia sił sowieckich.
3 listopada węgierska delegacja pod przewodnictwem ministra obrony Pála Malétera została zaproszona na negocjacje w sprawie wycofania wojsk radzieckich do radzieckiego dowództwa wojskowego w Tököl pod Budapesztem. Około północy tego samego dnia generał Iwan Sierow, szef radzieckiej policji bezpieczeństwa (KGB), nakazał aresztowanie węgierskiej delegacji, a następnego dnia armia radziecka ponownie zaatakowała Budapeszt.
Druga interwencja radziecka, o kryptonimie „Operacja Wicher”, została rozpoczęta przez marszałka Iwana Koniewa. Do godziny 21:30 3 listopada armia radziecka całkowicie okrążyła Budapeszt.
O godzinie 03:00 4 listopada radzieckie czołgi wdarły się do Budapesztu wzdłuż peszteńskiej strony Dunaju dwoma uderzeniami: jednym w górę drogi Soroksári od południa i drugim w dół drogi Váci od północy.
Zanim padł choć jeden strzał, Sowieci skutecznie podzielili miasto na pół, kontrolowali wszystkie przyczółki mostowe i byli osłaniani od tyłu przez szeroką rzekę Dunaj. Jednostki pancerne przekroczyły granicę Budy i o 04:25 oddały pierwsze strzały w koszarach wojskowych przy ulicy Budaörsi. Wkrótce potem radziecka artyleria i ogień czołgów były słyszalne we wszystkich dzielnicach Budapesztu.
O godzinie 05:20 4 listopada Imre Nagy wygłosił swój ostatni apel do narodu i świata, ogłaszając, że siły radzieckie atakują Budapeszt i że rząd pozostaje na swoim stanowisku.
O godzinie 06:00 4 listopada w mieście Szolnok János Kádár ogłosił powstanie „Węgierskiego Rewolucyjnego Rządu Robotniczo-Chłopskiego”. W jego oświadczeniu stwierdzono: „Musimy położyć kres ekscesom elementów kontrrewolucyjnych. Wybiła godzina działania. Będziemy bronić interesów robotników i chłopów oraz osiągnięć demokracji ludowej”.
Do godziny 08:00 zorganizowana obrona miasta załamała się po zajęciu stacji radiowej, a wielu obrońców wycofało się na umocnione pozycje. W tej samej godzinie straż parlamentarna złożyła broń, a siły pod dowództwem generała dywizji K. Grebennika zdobyły parlament i uwolniły uwięzionych ministrów rządu Rákosiego-Hegedüsa.
Stacja radiowa Wolne Radio Kossuth przestała nadawać o godzinie 08:07. W parlamencie odbyło się nadzwyczajne posiedzenie gabinetu, w którym wzięło udział tylko trzech ministrów. Gdy wojska radzieckie przybyły, by zająć budynek, doszło do wynegocjowanej ewakuacji, pozostawiając ministra stanu Istvána Bibó jako ostatniego przedstawiciela rządu narodowego na swoim stanowisku. Napisał on „Dla wolności i prawdy”, poruszającą proklamację do narodu i świata.
Walki ustały między 28 października a 4 listopada, ponieważ wielu Węgrów wierzyło, że radzieckie jednostki wojskowe wycofują się z Węgier.
Wczesnym rankiem 4 listopada Ferenc Münnich ogłosił w Radiu Szolnok utworzenie „Rewolucyjnego Rządu Robotniczo-Chłopskiego Węgier”.
Łącznie istniało około 2100 lokalnych rad rewolucyjnych i robotniczych z ponad 28 000 członków. Rady te odbyły wspólną konferencję w Budapeszcie, decydując o zakończeniu ogólnokrajowych strajków pracowniczych i wznowieniu pracy 5 listopada, a ważniejsze rady wysłały delegatów do parlamentu, aby zapewnić rząd Nagya o swoim poparciu.
Gdy do 8 listopada większość Budapesztu znalazła się pod kontrolą radziecką, Kádár został premierem „Rewolucyjnego Rządu Robotniczo-Chłopskiego” i sekretarzem generalnym Węgierskiej Partii Komunistycznej. Niewielu Węgrów ponownie wstąpiło do zreorganizowanej partii, której kierownictwo zostało oczyszczone pod nadzorem Prezydium Radzieckiego, kierowanego przez Gieorgija Malenkowa i Michaiła Susłowa.
Imre Nagy wraz z Györgyem Lukácsem, Gézą Losonczym i wdową po László Rajku, Júlią, schronili się w ambasadzie Jugosławii, gdy siły radzieckie opanowały Budapeszt. Pomimo zapewnień o bezpiecznym wyjeździe z Węgier ze strony Sowietów i rządu Kádára, Nagy i jego grupa zostali aresztowani podczas próby opuszczenia ambasady 22 listopada i wywiezieni do Rumunii.
W styczniu 1957 roku przedstawiciele Związku Radzieckiego, Bułgarii, Węgier i Rumunii spotkali się w Budapeszcie, aby omówić rozwój sytuacji wewnętrznej na Węgrzech od czasu ustanowienia narzuconego przez Sowietów rządu. W komunikacie ze spotkania „jednogłośnie stwierdzono”, że węgierscy robotnicy, pod przywództwem rządu Kádára i przy wsparciu armii radzieckiej, pokonali próby „wyeliminowania socjalistycznych osiągnięć narodu węgierskiego”.
Nagy został stracony wraz z Pálem Maléterem i Miklósem Gimesem po tajnych procesach w czerwcu 1958 roku. Ich ciała zostały złożone w nieoznaczonych grobach na Cmentarzu Komunalnym pod Budapesztem.
Do 1963 roku większość więźniów politycznych z węgierskiej rewolucji 1956 roku została zwolniona.
