śr. lis 13, 1918 do niedz. sie 3, 1919
Hungary - Transylvania
Wojna węgiersko-rumuńska toczyła się między Pierwszą Republiką Węgierską (od marca 1919 r. jako Węgierska Republika Rad) a Królestwem Rumunii. Działania wojenne rozpoczęły się 13 listopada 1918 r. i zakończyły 3 sierpnia 1919 r. Armia rumuńska okupowała wschodnie Węgry do 28 marca 1920 r.
W 1916 roku Rumunia przystąpiła do I wojny światowej po stronie Ententy. Celem Rumunii było zjednoczenie wszystkich terytoriów z rumuńską większością narodową w jednym państwie. W traktacie bukareszteńskim (1916) określono warunki przejęcia przez Rumunię terytoriów wchodzących w skład Austro-Węgier.
W 1918 roku monarchia austro-węgierska politycznie upadła i rozpadła się w wyniku klęski na froncie włoskim (I wojna światowa). Podczas wojny hrabia Mihály Károlyi przewodził małej, ale bardzo aktywnej pacyfistycznej frakcji antywojennej w węgierskim parlamencie.
W 1918 roku, po rewolucji październikowej, bolszewicy podpisali separatystyczny pokój z państwami centralnymi w traktacie brzeskim.
Unia Besarabii z Rumunią została podpisana 9 kwietnia 1918 roku. Akt zjednoczenia, który włączył te ziemie w granice współczesnego państwa rumuńskiego, nie został uznany przez bolszewicką Rosję Radziecką, która jednak była zajęta walką z ruchem białych, Polską i Ukrainą w swojej wojnie o niepodległość, przez co nie miała zasobów, by rzucić wyzwanie Rumunii.
Rumunia pozostała osamotniona na froncie wschodnim, co znacznie przewyższało jej możliwości militarne. W związku z tym 7 maja 1918 r. Rumunia wystąpiła o pokój. Premier Rumunii, Alexandru Marghiloman, podpisał traktat bukareszteński (1918) z państwami centralnymi. Traktat ten nie został jednak nigdy podpisany przez króla Rumunii Ferdynanda I.
31 października 1918 r. rewolucja astrów w Budapeszcie wyniosła do władzy węgierskiego liberalnego arystokratę Mihálya Károlyiego, zwolennika państw Ententy. Węgierska armia królewska (Honvéd) wciąż liczyła ponad 1 400 000 żołnierzy, gdy Mihály Károlyi został ogłoszony premierem Węgier. Károlyi uległ żądaniu pacyfizmu prezydenta USA Woodrowa Wilsona, nakazując rozbrojenie armii węgierskiej. Odbyło się to pod kierownictwem Béli Lindera, ministra wojny w rządzie Károlyiego. Z powodu całkowitego rozbrojenia armii, Węgry pozostały bez obrony narodowej w momencie szczególnego zagrożenia.
5 listopada 1918 r. armia serbska, przy wsparciu armii francuskiej, przekroczyła południowe granice.
8 listopada armia czechosłowacka przekroczyła północne granice.
10 listopada 1918 r., wykorzystując trudną sytuację państw centralnych, Rumunia ponownie przystąpiła do wojny po stronie sił alianckich, z celami podobnymi do tych z 1916 roku. Król Ferdynand zarządził mobilizację armii rumuńskiej i rozkazał jej atak poprzez przekroczenie Karpat i wkroczenie do Siedmiogrodu. Zakończenie I wojny światowej, które nastąpiło wkrótce potem, nie przyniosło końca walk dla armii rumuńskiej. Jej działania trwały w latach 1918 i 1919 w ramach wojny węgiersko-rumuńskiej.
Po traktacie bukareszteńskim z 1918 r. większość armii rumuńskiej została zdemobilizowana. Tylko 9. i 10. dywizja piechoty oraz 1. i 2. dywizja kawalerii były w pełnej gotowości. Jednostki te były jednak zaangażowane w ochronę Besarabii przed bolszewickimi Rosjanami. 1., 7. i 8. dywizja Vânători, stacjonujące w Mołdawii, były pierwszymi jednostkami, które zostały zmobilizowane. 8. dywizję wysłano na Bukowinę, a dwie pozostałe do Siedmiogrodu. 13 listopada 7. dywizja wkroczyła do Siedmiogrodu przez rzekę Prisăcani we wschodnich Karpatach. Następnie 1. dywizja wkroczyła do Siedmiogrodu w Palanca, Bacău.
13 listopada Károlyi podpisał w Belgradzie rozejm z państwami alianckimi. Ograniczył on liczebność armii węgierskiej do sześciu dywizji piechoty i dwóch dywizji kawalerii. Wyznaczono linie demarkacyjne określające terytorium, które miało pozostać pod kontrolą Węgier.
13 listopada armia rumuńska przekroczyła wschodnie granice Królestwa Węgier.
Linie te miały obowiązywać do czasu ustalenia ostatecznych granic. Zgodnie z warunkami rozejmu, wojska serbskie i francuskie posuwały się z południa, przejmując kontrolę nad Banatem i Chorwacją. Czechosłowacja przejęła kontrolę nad Górnymi Węgrami i Rusią Zakarpacką. Siłom rumuńskim pozwolono posunąć się do rzeki Marusza (Mureș). Jednak 14 listopada Serbia zajęła Peczu.
1 grudnia unia Siedmiogrodu z Rumunią została oficjalnie ogłoszona przez wybranych przedstawicieli ludności rumuńskiej z Siedmiogrodu, którzy proklamowali zjednoczenie z Rumunią. Później unię poparli również siedmiogrodzcy Sasi i Szwabi banaccy.
Później jednostki rumuńskie dotarły do linii rzeki Marusza (Mureș). Była to linia demarkacyjna uzgodniona przez przedstawicieli mocarstw alianckich i Węgry podczas rozejmu w Belgradzie. W tym samym czasie jednostki armii niemieckiej pod dowództwem marszałka Augusta von Mackensena wycofały się na zachód.
24 grudnia jednostki armii rumuńskiej wkroczyły do Kolozsvár.
Do 22 stycznia 1919 r. armia rumuńska kontrolowała całe terytorium aż do rzeki Marusza. 7. i 1. dywizja były rozproszone, więc 2. dywizję wysłano do Nagyszeben, a 6. dywizję do Brassó (Brașov). Z żołnierzy rumuńskich, wcześniej zmobilizowanych w armii austro-węgierskiej, utworzono dwie nowe dywizje piechoty: 16. i 18. Ustanowiono jednolite dowództwo armii rumuńskiej w Siedmiogrodzie.
28 lutego 1919 r. na konferencji pokojowej w Paryżu rada państw sprzymierzonych powiadomiła Węgry o nowej linii demarkacyjnej, do której miała posunąć się armia rumuńska. Linia ta pokrywała się z liniami kolejowymi łączącymi Szatmárnémeti, Nagyvárad i Arad. Armia rumuńska nie miała jednak wkraczać do tych miast.
19 marca Węgry otrzymały od francuskiego podpułkownika Fernanda Vixa powiadomienie o nowej linii demarkacyjnej i strefie zdemilitaryzowanej (tzw. „nota Vixa”). Rząd Károlyiego nie zaakceptował tych warunków, co stało się impulsem do zamachu stanu przeprowadzonego przez Bélę Kuna, który utworzył Węgierską Republikę Rad.
Rząd Károlyiego nie poradził sobie z problemami wewnętrznymi i wojskowymi, tracąc poparcie społeczne. 20 marca 1919 r. Béla Kun, który był więziony w zakładzie karnym przy ulicy Markó, został zwolniony.
21 marca Béla Kun przeprowadził udany komunistyczny zamach stanu. Károlyi został obalony i aresztowany. Kun utworzył socjaldemokratyczno-komunistyczny rząd koalicyjny i proklamował Węgierską Republikę Rad. Kilka dni później komuniści usunęli socjaldemokratów z rządu.
21 marca 1919 r. rumuńskie oddziały 39. pułku zajęły Tyraspol.
Miała zostać utworzona strefa zdemilitaryzowana, rozciągająca się od nowej linii demarkacyjnej do 5 kilometrów (3,1 mili) poza nią. Strefa zdemilitaryzowana wyznaczała zakres rumuńskich żądań terytorialnych wobec Węgier. Odwrót armii węgierskiej za zachodnią granicę strefy zdemilitaryzowanej miał rozpocząć się 22 marca.
4 kwietnia na Węgry wysłano południowoafrykańskiego generała Jana Smutsa. Przywiózł on propozycję, aby węgierski rząd komunistyczny pod wodzą Kuna przestrzegał warunków przedstawionych wcześniej Károlyiemu w nocie Vixa. Misja Smutsa oznaczała również oficjalne uznanie komunistycznego rządu Kuna przez radę państw sprzymierzonych.
Gdy Kun dowiedział się o rumuńskich przygotowaniach do ofensywy, ufortyfikował przełęcze górskie na terytorium kontrolowanym przez armię węgierską. Następnie, w nocy z 15 na 16 kwietnia, Węgrzy przeprowadzili atak wyprzedzający.
Kiedy Kun odrzucił warunki noty Vixa, Rumunia podjęła działania w celu wyegzekwowania nowej kolejowej linii demarkacyjnej. Rumunia zaplanowała akcję ofensywną na 16 kwietnia 1919 r. Batalion północny miał zająć Nagykároly i Nagyvárad. Odcięłoby to elitarną węgierską dywizję Székely od reszty armii węgierskiej. Batalion północny miał następnie oskrzydlić armię węgierską. Jednocześnie batalion południowy miał posuwać się w kierunku Máriaradna i Belényes.
Do 18 kwietnia pierwsze elementy rumuńskiej ofensywy zostały zrealizowane, a front węgierski został przełamany.
19 kwietnia siły rumuńskie zajęły Nagykároly.
20 kwietnia zajęli Nagyvárad (Oradea) i Nagyszalontę (Salonta). Zamiast stosować się do instrukcji zawartych w nocie Vixa, armia rumuńska parła dalej w stronę rzeki Cisy, łatwej do obrony naturalnej przeszkody wojskowej.
23 kwietnia Debreczyn został zajęty przez siły rumuńskie.
Armia rumuńska rozpoczęła przygotowania do szturmu na Békéscsabę. 25–26 kwietnia, po ciężkich walkach, Békéscsaba została zajęta przez siły rumuńskie.
Węgrzy wycofali się do Szolnoku, a stamtąd za rzekę Cisę. Ustanowili dwie koncentryczne linie obrony rozciągające się od rzeki Cisy wokół Szolnoku. Między 29 kwietnia a 1 maja armia rumuńska przełamała te linie.
30 kwietnia francuski minister spraw zagranicznych Stéphen Pichon wezwał Iona I.C. Brătianu, rumuńskiego przedstawiciela na konferencji pokojowej w Paryżu. Rumunii nakazano wstrzymanie ofensywy nad rzeką Cisą i wycofanie się do pierwszej linii demarkacyjnej narzuconej przez radę państw sprzymierzonych. Brătianu obiecał, że wojska rumuńskie nie przekroczą rzeki Cisy.
1 maja bolszewicki ludowy komisarz spraw zagranicznych Rosji Radzieckiej Gieorgij Cziczerin wystosował ultimatum wobec rządu rumuńskiego. Rumunii nakazano opuszczenie Besarabii.
Wieczorem 1 maja cały wschodni brzeg rzeki Cisy znajdował się pod kontrolą armii rumuńskiej.
2 maja Węgry wystąpiły o pokój za pośrednictwem wniosku dostarczonego przez przedstawiciela, podpułkownika Henrika Wertha. Kun był gotów uznać wszystkie żądania terytorialne Rumunii; zażądał zaprzestania działań wojennych oraz poprosił o utrzymanie kontroli nad sprawami wewnętrznymi Węgier.
Pod dowództwem Władimira Antonowa-Owsiejenki bolszewickie wojska Rosji Radzieckiej zgromadziły się wzdłuż rzeki Dniestr w ramach przygotowań do wielkiego ataku na Besarabię 10 maja.
Po zaprzestaniu działań wojennych Kun pracował nad poprawą swojej nadszarpniętej pozycji międzynarodowej. 20 maja 1919 r. siły pod dowództwem pułkownika Auréla Stromfelda zaatakowały i rozgromiły wojska czeskie pod Miszkolcem.
Ataki bolszewickich wojsk Rosji Radzieckiej w Besarabii nasiliły się, osiągając punkt kulminacyjny 27–28 maja podczas działań pod Tighiną.
4. i 5. dywizja piechoty armii rumuńskiej zostały przeniesione do Besarabii. W południowej Besarabii utworzono jednostkę dowodzenia terytorialnego sformowaną przez 15. dywizję piechoty armii rumuńskiej. Pod koniec czerwca napięcia w tym rejonie zelżały.
3 czerwca Rumunia została zmuszona do dalszego odwrotu, ale rozszerzyła swoją linię obrony wzdłuż rzeki Cisy i wzmocniła swoją pozycję 8. Dywizją, która od 22 maja przemieszczała się z Bukowiny.
23 czerwca Węgry podpisały rozejm z Czechosłowacją.
Do 4 lipca armia węgierska wycofała się 15 km na południe od linii demarkacyjnej węgiersko-czechosłowackiej.
Rada Aliantów zażądała, aby Rumunia opuściła Tiszántúl i uszanowała nowe granice. Rumunia stwierdziła, że zrobi to dopiero po demobilizacji armii węgierskiej. Kun oświadczył, że nadal będzie polegał na sile swojej armii. 11 lipca Rada Aliantów nakazała marszałkowi Ferdinandowi Fochowi przygotowanie skoordynowanego ataku na Węgry przy użyciu sił serbskich, francuskich i rumuńskich. Węgry z kolei przygotowywały się do działań wzdłuż rzeki Cisy.
20 lipca, około godziny 3 nad ranem, po zaciętym ostrzale artyleryjskim, węgierska piechota, w tym wszystkie trzy grupy, przekroczyła rzekę Cisę i zaatakowała pozycje rumuńskie.
20 lipca, na północnym odcinku frontu, armia węgierska zajęła Rakamaz i kilka pobliskich wiosek. Oddziały rumuńskich 16. i 2. dywizji Vânători wkrótce odbiły wioski, a następnego dnia odzyskały Rakamaz. Węgrzy ponowili wysiłki i wspierani ogniem artylerii odbili Rakamaz oraz dwie pobliskie wioski, ale nie byli w stanie wydostać się z przyczółka w Rakamaz.
20 lipca siły węgierskie ustanowiły silny przyczółek na wschodnim brzegu Cisy w Szolnoku, któremu przeciwstawił się rumuński 91. pułk 18. Dywizji Piechoty. Armia węgierska przeprawiła 6. i 7. dywizję przez rzekę Cisę, sformowała szyki w obrębie przyczółka, a następnie zaatakowała Rumunów w pierwszej linii obrony. Węgierska 6. Dywizja Piechoty zajęła Törökszentmiklós; 7. Dywizja posuwała się w kierunku Mezőtúr, a 5. Dywizja w kierunku Túrkeve.
22 lipca siły węgierskie przekroczyły rzekę Cisę w punkcie oddalonym o 20 kilometrów (12 mil) na północ od Szolnoku i odebrały Kunhegyes rumuńskiemu 18. pułkowi Vânători.
W dniach 21–22 lipca Hódmezővásárhely kilkakrotnie przechodziło z rąk do rąk między wojskami węgierskimi a rumuńskim 90. pułkiem piechoty wspieranym przez 1. brygadę Vânători. 23 lipca siły rumuńskie ponownie zajęły Hódmezővásárhely, Szentes i Mindszent.
23 lipca siły węgierskie zajęły Túrkeve i Mezőtúr.
24 lipca rumuńska 20. Dywizja Piechoty, sprowadzona jako posiłki, oczyściła przyczółek w Tiszafüred. Nie będąc w stanie wydostać się z Rakamaz, siły węgierskie ufortyfikowały swoje pozycje i przegrupowały część wojsk. Na północy nastąpił zastój w walkach, ponieważ wojska rumuńskie zrobiły to samo.
24 lipca zaatakowała północna grupa manewrowa armii rumuńskiej. Elementy 2. Dywizji Kawalerii, wspierane przez oddziały 18. Dywizji Piechoty, zajęły Kunhegyes. Rumuńska 1. Dywizja Piechoty zaatakowała węgierską 6. Dywizję Piechoty i zajęła Fegyvernek. Rumuńska 6. Dywizja odniosła mniejszy sukces, będąc kontratakowaną na lewej flance przez węgierskie formacje rezerwowe. Łącznie atak odepchnął armię węgierską o 20 kilometrów (12 mil). Siły rumuńskie były wspierane przez 2. Dywizję Vânători i niektóre jednostki kawalerii, gdy tylko stały się one dostępne.
25 lipca walki trwały nadal. Siły węgierskie kontratakowały pod Fegyvernek, angażując rumuńską 1. Dywizję Piechoty. W obliczu załamania linii, wojska węgierskie rozpoczęły odwrót w kierunku mostu na rzece Cisie w Szolnoku.
26 lipca Rumuni zaatakowali i do godziny 22:00 oczyścili przyczółek w Rakamaz. Pozostawiło to armię rumuńską w pełnej kontroli nad północną częścią wschodniego brzegu Cisy.
Po odparciu węgierskiego ataku armia rumuńska przygotowała się do przekroczenia rzeki Cisy. Od 27 do 29 lipca armia rumuńska testowała siłę węgierskiej obrony za pomocą niewielkich ataków. Opracowano plan przekroczenia rzeki Cisy w pobliżu Fegyvernek, gdzie rzeka wykonuje zakręt.
W nocy z 29 na 30 lipca armia rumuńska przekroczyła rzekę Cisę. W innych punktach wzdłuż rzeki przeprowadzono operacje pozorowane, co doprowadziło do intensywnych pojedynków artyleryjskich. Siły rumuńskie utrzymały element zaskoczenia.
31 lipca armia węgierska wycofała się w kierunku Budapesztu.
2 sierpnia Kun uciekł z Węgier w kierunku granicy austriackiej i ostatecznie dotarł do Związku Radzieckiego.
Siły rumuńskie kontynuowały natarcie w kierunku Budapesztu. 3 sierpnia, pod dowództwem generała Rusescu, trzy szwadrony 6. Pułku Kawalerii 4. Brygady wkroczyły do Budapesztu.
Do południa 4 sierpnia 400 rumuńskich żołnierzy z dwoma działami artyleryjskimi utrzymywało Budapeszt. Następnie do miasta przybyła główna część wojsk rumuńskich i odbyła się parada przez centrum miasta przed dowódcą, generałem Moşoiu. Siły rumuńskie kontynuowały natarcie na Węgry i zatrzymały się w Győr. Do 8 sierpnia Rumuni schwytali 1235 węgierskich oficerów i 40 000 żołnierzy, przejęli 350 dział – w tym dwa o kalibrze 305 mm – 332 karabiny maszynowe, 52 000 karabinów i 87 samolotów.
Na początku 1920 roku wojska rumuńskie opuściły Węgry. Zabrały ze sobą zasoby, w tym artykuły spożywcze, rudy minerałów oraz sprzęt transportowy i fabryczny, a także odkryły historyczne dzwony rumuńskich kościołów w Budapeszcie, zabrane przez Węgrów z armii austro-węgierskiej, które nie zostały wówczas przetopione.
