śr. paź 27, 1897 do wt. maj 1, 1945
Germany
Paul Joseph Goebbels (29 października 1897 – 1 maja 1945) był niemieckim politykiem nazistowskim i ministrem propagandy III Rzeszy w latach 1933–1945. Był jednym z najbliższych i najbardziej oddanych współpracowników Adolfa Hitlera, znanym ze swoich umiejętności oratorskich oraz głębokiego, zajadłego antysemityzmu, co było widoczne w jego publicznie wyrażanych poglądach. Opowiadał się za coraz ostrzejszą dyskryminacją, w tym za eksterminacją Żydów podczas Holokaustu.
Paul Joseph Goebbels urodził się 29 października 1897 roku w Rheydt, mieście przemysłowym na południe od Mönchengladbach w pobliżu Düsseldorfu w Niemczech. Oboje jego rodzice byli rzymskimi katolikami o skromnym pochodzeniu.
Goebbels kształcił się w gimnazjum, gdzie w 1917 roku zdał maturę (egzamin wstępny na uniwersytet). Był najlepszym uczniem w swojej klasie i otrzymał tradycyjny zaszczyt przemawiania podczas ceremonii wręczenia nagród. Studiował literaturę i historię na uniwersytetach w Bonn, Würzburgu, Fryburgu i Monachium, korzystając ze stypendium Towarzystwa im. Albertusa Magnusa.
We Fryburgu poznał i zakochał się w Ance Stalherm, która była od niego o trzy lata starsza. Kontynuowała ona naukę w Würzburgu, podobnie jak Goebbels.
W 1921 roku Goebbels napisał półautobiograficzną powieść „Michael”, trzyczęściowe dzieło, z którego przetrwały tylko części I i III. Goebbels czuł, że pisze swoją „własną historię”.
Na Uniwersytecie w Heidelbergu Goebbels napisał pracę doktorską na temat Wilhelma von Schütza, mało znanego XIX-wiecznego dramatopisarza romantycznego. Po złożeniu pracy i zdaniu egzaminu ustnego, Goebbels uzyskał stopień doktora w 1921 roku.
Goebbels wrócił do domu i pracował jako prywatny korepetytor. Znalazł również pracę jako dziennikarz i publikował w lokalnej gazecie. Jego pisarstwo z tamtego okresu odzwierciedlało narastający antysemityzm i niechęć do nowoczesnej kultury. Latem 1922 roku Goebbels poznał nauczycielkę Else Janke i nawiązał z nią romans. Po tym, jak wyznała mu, że jest pół-Żydówką, Goebbels stwierdził, że „czar prysł”. Niemniej jednak kontynuował z nią spotkania z przerwami aż do 1927 roku.
Brak dochodów z prac literackich (napisał dwie sztuki w 1923 roku, z których żadna się nie sprzedała) zmusił go do podjęcia pracy jako makler na giełdzie oraz jako urzędnik bankowy w Kolonii, której to pracy nie znosił.
Goebbels został zwolniony z banku w sierpniu 1923 roku i wrócił do Rheydt.
W lutym 1924 roku rozpoczął się proces Hitlera o zdradę stanu po jego nieudanej próbie przejęcia władzy podczas puczu monachijskiego w dniach 8–9 listopada 1923 roku.
W tym okresie dużo czytał i pozostawał pod wpływem dzieł Oswalda Spenglera, Fiodora Dostojewskiego oraz Houstona Stewarta Chamberlaina, urodzonego w Wielkiej Brytanii niemieckiego pisarza, którego książka „Podstawy XIX wieku” (1899) była jednym ze standardowych dzieł skrajnej prawicy w Niemczech. Zaczął również studiować „kwestię społeczną” i czytać dzieła Karola Marksa, Fryderyka Engelsa, Róży Luksemburg, Augusta Bebela i Gustava Noskego. Według niemieckiego historyka Petera Longericha, wpisy w dzienniku Goebbelsa od końca 1923 do początku 1924 roku odzwierciedlały przemyślenia człowieka odizolowanego, zajętego kwestiami „religijno-filozoficznymi” i pozbawionego poczucia kierunku. Wpisy w dzienniku od połowy grudnia 1923 roku pokazują, że Goebbels skłaniał się ku ruchowi narodowemu Völkisch.
Napisał dwie sztuki w 1923 roku, z których żadna się nie sprzedała, co spowodowało brak dochodów z jego prac literackich.
Goebbels przez kilka lat próbował zostać publikowanym autorem. Jego dzienniki, które zaczął prowadzić w 1923 roku i kontynuował przez resztę życia, stanowiły ujście dla jego pragnienia pisania.
Goebbels po raz pierwszy zainteresował się Adolfem Hitlerem i nazizmem w 1924 roku. Goebbels był przyciągany do NSDAP głównie ze względu na charyzmę Hitlera i jego oddanie swoim przekonaniom. Wstąpił do NSDAP mniej więcej w tym czasie, otrzymując numer członkowski 8762.
Pod koniec 1924 roku Goebbels zaoferował swoje usługi Karlowi Kaufmannowi, który był gauleiterem (przywódcą okręgowym NSDAP) dla okręgu Nadrenia-Zagłębie Ruhry. Kaufmann skontaktował go z Gregorem Strasserem, czołowym nazistowskim organizatorem w północnych Niemczech, który zatrudnił go do pracy przy ich tygodniku oraz do prac sekretarskich w regionalnych biurach partii.
Proces przyciągnął szerokie zainteresowanie prasy i dał Hitlerowi platformę do propagandy. Hitler został skazany na pięć lat więzienia, ale został zwolniony 20 grudnia 1924 roku, po odbyciu nieco ponad roku kary.
W 1926 roku Goebbels opublikował broszurę zatytułowaną „Nazi-Sozi”, w której próbował wyjaśnić, czym narodowy socjalizm różni się od marksizmu.
W lutym 1926 roku Goebbels wygłosił przemówienie zatytułowane „Lenin czy Hitler?”, w którym stwierdził, że komunizm lub marksizm nie mogą uratować narodu niemieckiego, ale wierzył, że doprowadzą do powstania „socjalistycznego państwa narodowego” w Rosji.
Goebbelsowi po raz pierwszy zaproponowano stanowisko gauleitera partii dla sekcji berlińskiej w sierpniu 1926 roku.
Członkowie północnego oddziału NSDAP Strassera, w tym Goebbels, mieli bardziej socjalistyczne poglądy niż rywalizująca grupa Hitlera w Monachium. Strasser nie zgadzał się z Hitlerem w wielu punktach programu partyjnego i w listopadzie 1926 roku zaczął pracować nad jego rewizją.
Na zaproszenie Hitlera Goebbels przemawiał na wiecach partyjnych w Monachium oraz na dorocznym Zjeździe Partii, który odbył się w Weimarze w 1926 roku.
Taktyka Goebbelsa polegająca na stosowaniu prowokacji w celu zwrócenia uwagi na NSDAP, wraz z przemocą podczas publicznych wieców i demonstracji partyjnych, doprowadziła do tego, że 5 maja 1927 roku policja berlińska zdelegalizowała NSDAP w mieście.
Zakaz działalności NSDAP został zniesiony przed wyborami do Reichstagu 20 maja 1928 roku.
Goebbels wykorzystał śmierć Horsta Wessela (na zdjęciu) w 1930 roku jako narzędzie propagandowe przeciwko „komunistycznym podludziom”. Do 1930 roku Berlin był drugą po Monachium najsilniejszą bazą wsparcia partii. W tym samym roku przemoc między nazistami a komunistami doprowadziła do zastrzelenia lokalnego dowódcy oddziałów SA, Horsta Wessela, przez dwóch członków Komunistycznej Partii Niemiec. Zmarł on później w szpitalu. Wykorzystując śmierć Wessela, Goebbels uczynił z niego męczennika ruchu nazistowskiego. Oficjalnie ogłosił marsz Wessela „Die Fahne Hoch” (W górę sztandar), przemianowany na „Horst-Wessel-Lied”, hymnem NSDAP.
Pod koniec kwietnia 1930 roku Hitler publicznie i stanowczo ogłosił swój sprzeciw wobec Gregora Strassera i mianował Goebbelsa na jego następcę na stanowisku lidera NSDAP ds. propagandy.
Goebbels przejął kierownictwo nad ogólnokrajową kampanią NSDAP przed wyborami do Reichstagu, które wyznaczono na 14 września 1930 roku.
Pod koniec 1930 roku Goebbels poznał Magdę Quandt, rozwódkę, która wstąpiła do partii kilka miesięcy wcześniej. Pracowała jako wolontariuszka w biurach partyjnych w Berlinie, pomagając Goebbelsowi w porządkowaniu jego prywatnych dokumentów.
W lutym 1931 roku Reichstag zmienił przepisy dotyczące immunitetu, a Goebbels został zmuszony do zapłacenia grzywien za zniesławiające materiały, które zamieścił w „Der Angriff” w ciągu poprzedniego roku. Goebbels był wybierany do Reichstagu w każdych kolejnych wyborach zarówno w okresie Republiki Weimarskiej, jak i reżimu nazistowskiego.
Goebbels i Quandt pobrali się 19 grudnia 1931 roku.
Podczas dwóch kolejnych wyborów w 1932 roku Goebbels zorganizował masowe kampanie, które obejmowały wiece, parady, przemówienia oraz podróże Hitlera po kraju samolotem pod hasłem „Führer nad Niemcami”.
Podczas dwóch kolejnych wyborów w 1932 roku Goebbels zorganizował masowe kampanie, które obejmowały wiece, parady i przemówienia.
Poparcie dla partii stale rosło, ale żadne z tych wyborów nie doprowadziły do powstania większościowego rządu. W celu ustabilizowania sytuacji w kraju i poprawy warunków gospodarczych, Hindenburg mianował Hitlera kanclerzem Rzeszy 30 stycznia 1933 roku. Goebbels był rozczarowany, że nie otrzymał stanowiska w nowym gabinecie Hitlera. Bernhard Rust został mianowany ministrem kultury, czyli na stanowisko, które Goebbels spodziewał się otrzymać. Podobnie jak inni urzędnicy NSDAP, Goebbels musiał radzić sobie ze stylem przywództwa Hitlera, który wydawał sprzeczne polecenia swoim podwładnym, jednocześnie umieszczając ich na stanowiskach, gdzie ich obowiązki i odpowiedzialność się pokrywały.
NSDAP wykorzystała pożar Reichstagu z 27 lutego 1933 roku, a Hindenburg na wniosek Hitlera wydał następnego dnia dekret o ochronie narodu i państwa (tzw. dekret pożarowy).
5 marca odbyły się kolejne wybory do Reichstagu, ostatnie przed klęską nazistów pod koniec II wojny światowej. NSDAP zwiększyła w nich liczbę mandatów i odsetek głosów.
Goebbels ostatecznie otrzymał nominację Hitlera do gabinetu, oficjalnie stając się szefem nowo utworzonego Ministerstwa Oświecenia Publicznego i Propagandy 14 marca.
Pierwszymi produkcjami Goebbelsa było przygotowanie Dnia Poczdamu, ceremonialnego przekazania władzy przez Hindenburga Hitlerowi, które odbyło się w Poczdamie 21 marca.
Napisał tekst dekretu Hitlera autoryzującego nazistowski bojkot żydowskich firm, który odbył się 1 kwietnia.
Goebbels przekształcił święto 1 maja z dnia praw pracowniczych (obchodzonego jako takie zwłaszcza przez komunistów) w dzień świętowania NSDAP.
Niecałe dwa tygodnie później wygłosił przemówienie podczas nazistowskiego palenia książek w Berlinie 10 maja.
2 czerwca 1933 roku Hitler mianował Goebbelsa Reichsleiterem, drugą co do ważności rangą polityczną w Partii Nazistowskiej.
Do czerwca 1933 roku praktycznie jedynymi organizacjami niebędącymi pod kontrolą NSDAP były armia i kościoły.
Izba Filmowa Rzeszy, do której musieli należeć wszyscy członkowie branży filmowej, została utworzona w czerwcu 1933 roku.
4 października 1933 roku wprowadzono Schriftleitergesetz (ustawę o redaktorach), która stała się kamieniem węgielnym kontroli Partii Nazistowskiej nad prasą popularną.
Pod koniec czerwca 1934 roku czołowi urzędnicy SA i przeciwnicy reżimu, w tym Gregor Strasser, zostali aresztowani i zabici podczas czystki, nazwanej później nocą długich noży. Goebbels był obecny przy aresztowaniu lidera SA Ernsta Röhma w Monachium.
Goebbels przejął kontrolę nad stacjami radiowymi w całym kraju i w lipcu 1934 roku podporządkował je Reichs-Rundfunk-Gesellschaft (Niemieckiej Korporacji Radiowej).
2 sierpnia 1934 roku zmarł prezydent von Hindenburg. W audycji radiowej Goebbels ogłosił, że urzędy prezydenta i kanclerza zostały połączone, a Hitler został formalnie mianowany Führer und Reichskanzler (przywódcą i kanclerzem).
Podczas zjazdu partii nazistowskiej w Norymberdze w 1935 roku Goebbels oświadczył, że „bolszewizm to wypowiedzenie wojny przez kierowanych przez Żydów międzynarodowych podludzi samej kulturze”.
Podczas zjazdu partii nazistowskiej w Norymberdze w 1935 roku Goebbels oświadczył, że bolszewizm to wypowiedzenie wojny przez kierowanych przez Żydów międzynarodowych podludzi samej kulturze.
Goebbels naciskał na wydalenie berlińskich Żydów od 1935 roku; w 1940 roku w mieście wciąż mieszkało ich 62 000.
Goebbels był zaangażowany w planowanie organizacji Letnich Igrzysk Olimpijskich w 1936 roku, które odbyły się w Berlinie.
Goebbels był zaangażowany w planowanie organizacji Letnich Igrzysk Olimpijskich w 1936 roku, które odbyły się w Berlinie. Mniej więcej w tym czasie poznał aktorkę Lidę Baarovą i nawiązał z nią romans.
Goebbels był jednym z najbardziej entuzjastycznych zwolenników agresywnego dążenia Hitlera do realizacji polityki ekspansjonistycznej Niemiec. Miało to miejsce w czasie remilitaryzacji Nadrenii w 1936 roku.
Goebbels zintensyfikował swoje działania w tej kwestii w lutym 1937 roku, stwierdzając, że chce wyeliminować Kościół protestancki.
Przemówienie Goebbelsa z 28 maja w Berlinie przed 20 000 członków partii, transmitowane również przez radio, atakowało Kościół katolicki jako moralnie zepsuty.
Ważnym projektem w 1937 roku była wystawa „Sztuka zdegenerowana”, zorganizowana przez Goebbelsa, która odbyła się w Monachium. Wystawa cieszyła się ogromną popularnością, przyciągając ponad dwa miliony zwiedzających.
Darmowe radia rozdawano w Berlinie w dniu urodzin Goebbelsa w 1938 roku.
Sytuację dodatkowo zaogniło przemówienie, które Goebbels wygłosił na spotkaniu partyjnym w nocy 8 listopada, w którym nie wprost wezwał członków partii do podżegania do dalszej przemocy wobec Żydów, sprawiając jednocześnie wrażenie, że jest to seria spontanicznych aktów ze strony narodu niemieckiego.
Goebbels nakłaniał producentów do wytwarzania niedrogich odbiorników domowych, zwanych Volksempfänger (odbiornik ludowy), i do 1938 roku sprzedano prawie dziesięć milionów sztuk.
W 1938 roku Goebbels szybko skierował swoją machinę propagandową przeciwko Polsce. Od maja organizował kampanię przeciwko Polsce, fabrykując historie o okrucieństwach wobec etnicznych Niemców w Gdańsku i innych miastach. Mimo to nie był w stanie przekonać większości Niemców do zaakceptowania perspektywy wojny.
Goebbels kontynuował swoją intensywną kampanię antysemicką, która osiągnęła punkt kulminacyjny w przemówieniu Hitlera w Reichstagu 30 stycznia 1939 roku.
2 września 1939 roku (dzień po wybuchu wojny) Goebbels i Rada Ministrów ogłosili, że słuchanie zagranicznych stacji radiowych jest nielegalne. Rozpowszechnianie wiadomości z zagranicznych audycji mogło skutkować karą śmierci.
Do 1939 roku wszystkie takie szkoły zostały rozwiązane lub przekształcone w obiekty użyteczności publicznej.
Po inwazji na Polskę w 1939 roku Goebbels wykorzystał swoje ministerstwo propagandy i izby Rzeszy do kontrolowania dostępu do informacji w kraju.
Goebbels wykorzystał fakt zamordowania polskich oficerów w zbrodni katyńskiej przez Armię Czerwoną w 1940 roku, próbując wbić klin między Sowietów a pozostałych zachodnich aliantów.
Do 1940 roku napisał 14 książek.
Niemieckie miasto Kolonia zostało zbombardowane podczas II wojny światowej w 262 oddzielnych nalotach przez aliantów, wszystkie przeprowadzone przez Królewskie Siły Powietrzne (RAF).
Nalot tysiąca bombowców na Kolonię (maj 1942), zwycięstwo aliantów w drugiej bitwie pod El Alamein.
16 listopada 1942 roku Goebbels, podobnie jak wszyscy gauleiterzy, został mianowany Komisarzem Obrony Rzeszy dla swojego okręgu. Umożliwiło mu to wydawanie bezpośrednich instrukcji władzom w ramach swojej jurysdykcji w sprawach dotyczących cywilnego wysiłku wojennego.
Pod koniec 1942 roku Goebbels zarządził, że podczas II wojny światowej 20 procent filmów powinno być propagandowych, a 80 procent lekką rozrywką.
Goebbels wywierał presję na Hitlera, aby wprowadził środki prowadzące do „wojny totalnej”, w tym zamykanie firm nieistotnych dla wysiłku wojennego, przymusową pracę kobiet oraz wcielanie do Wehrmachtu mężczyzn z zawodów dotychczas zwolnionych ze służby.
15 stycznia 1943 r. Hitler mianował Goebbelsa szefem nowo utworzonego komitetu ds. szkód wojennych, co oznaczało, że Goebbels nominalnie odpowiadał za ogólnokrajową obronę cywilną i schrony, a także za ocenę i naprawę zniszczonych budynków.
Po entuzjastycznej reakcji na swoje przemówienie z 30 stycznia 1943 r. na ten temat, Goebbels uwierzył, że ma poparcie narodu niemieckiego w swoim wezwaniu do wojny totalnej.
Katastrofalna klęska w bitwie pod Stalingradem (luty 1943 r.) była trudną sprawą do przedstawienia niemieckiej opinii publicznej, która była coraz bardziej zmęczona wojną i sceptyczna co do możliwości jej wygrania.
Kolejne przemówienie Goebbelsa, wygłoszone 18 lutego 1943 r. w Pałacu Sportu (Sportpalast), było pełnym pasji żądaniem, aby słuchacze zaangażowali się w wojnę totalną, którą przedstawił jako jedyny sposób na powstrzymanie bolszewickiej nawałnicy i ocalenie narodu niemieckiego przed zagładą. Przemówienie zawierało również silny element antysemicki i sugerowało trwającą już eksterminację narodu żydowskiego.
1 kwietnia 1943 r. Goebbels został mianowany Stadtpräsidentem Berlina, jednocząc tym samym pod swoją kontrolą najwyższe urzędy partyjne i państwowe w mieście.
Goebbels i Speer nadal wywierali nacisk na Hitlera, aby przestawił gospodarkę na tryb wojny totalnej.
23 lipca Goebbels został mianowany Pełnomocnikiem Rzeszy ds. Wojny Totalnej, odpowiedzialnym za maksymalizację siły roboczej dla Wehrmachtu i przemysłu zbrojeniowego kosztem sektorów gospodarki nieistotnych dla wysiłku wojennego.
21 stycznia Goebbels odnotował w swoim dzienniku, że miliony Niemców uciekają na zachód.
On i Magda mogli rozmawiać o samobójstwie i losie swoich małych dzieci podczas długiego spotkania w nocy 27 stycznia.
Goebbels wiedział, jak grać na fantazjach Hitlera, zachęcając go do dostrzeżenia ręki opatrzności w śmierci prezydenta Stanów Zjednoczonych Franklina D. Roosevelta 12 kwietnia.
Wiedział, jak świat zewnętrzny postrzegałby zbrodnie popełnione przez reżim i nie miał ochoty poddawać się „farsie” procesu. Spalił swoje prywatne dokumenty w nocy 18 kwietnia.
Większość najbliższego otoczenia Hitlera, w tym Göring, Himmler, Ribbentrop i Speer, przygotowywała się do opuszczenia Berlina zaraz po obchodach urodzin Hitlera 20 kwietnia.
23 kwietnia Goebbels wygłosił następującą proklamację do mieszkańców Berlina: Wzywam was do walki o wasze miasto. Walczcie wszystkim, co macie, dla dobra swoich żon i dzieci, swoich matek i rodziców. Wasza broń broni wszystkiego, co kiedykolwiek było nam drogie, i wszystkich pokoleń, które przyjdą po nas. Bądźcie dumni i odważni! Bądźcie pomysłowi i przebiegli! Wasz Gauleiter jest wśród was. On i jego współpracownicy pozostaną pośród was. Jego żona i dzieci również tu są. On, który kiedyś zdobył miasto z 200 ludźmi, teraz użyje wszelkich środków, aby pobudzić obronę stolicy. Bitwa o Berlin musi stać się sygnałem dla całego narodu, by powstał do walki...”.
Hitler zabrał następnie sekretarkę Traudl Junge do innego pokoju i podyktował swój ostatni testament. Goebbels i Bormann byli dwoma ze świadków.
Po północy 29 kwietnia, gdy Sowieci zbliżali się coraz bardziej do kompleksu bunkrów, Hitler poślubił Ewę Braun podczas małej ceremonii cywilnej wewnątrz Führerbunkra.
Goebbels był w depresji i oświadczył, że będzie chodził po ogrodzie Kancelarii, dopóki nie zostanie zabity przez Rosjan.
Później, 1 maja, wiceadmirał Voss widział Goebbelsa po raz ostatni: „... Żegnając się, poprosiłem Goebbelsa, aby do nas dołączył. Ale on odpowiedział: 'Kapitan nie może opuścić swojego tonącego statku. Przemyślałem to wszystko i postanowiłem zostać tutaj. Nie mam dokąd pójść, ponieważ z małymi dziećmi nie dam rady, zwłaszcza z taką nogą jak moja'.
Goebbels wykonał swój jedyny oficjalny akt jako kanclerz. Podyktował list do generała Wasilija Czujkowa i rozkazał niemieckiemu generałowi Hansowi Krebsowi dostarczyć go pod białą flagą. List Goebbelsa informował Czujkowa o śmierci Hitlera i prosił o zawieszenie broni. Po tym, jak zostało to odrzucone, Goebbels uznał, że dalsze wysiłki są daremne.
Wieczorem 1 maja Goebbels zorganizował wizytę dentysty SS, Helmuta Kunza, aby wstrzyknął jego sześciorgu dzieciom morfinę, tak aby po utracie przytomności można było zmiażdżyć w ich ustach ampułkę z cyjankiem.
Goebbels i Magda opuścili bunkier i udali się do ogrodu Kancelarii, gdzie popełnili samobójstwo.
