2000s p.n.e. do 1697
Latin America
Cywilizacja Majów była cywilizacją mezoamerykańską rozwiniętą przez ludy Majów, znaną ze swojego pisma logosylabicznego – najbardziej wyrafinowanego i zaawansowanego systemu pisma w prekolumbijskiej Ameryce – a także ze sztuki, architektury, matematyki, kalendarza i systemu astronomicznego. „Majowie” to współczesny termin używany w odniesieniu do różnych ludów zamieszkujących ten obszar. Sami nie nazywali się „Majami” i nie mieli poczucia wspólnej tożsamości ani jedności politycznej. Dziś ich potomkowie, znani zbiorowo jako Majowie, których liczba przekracza 6 milionów, posługują się ponad dwudziestoma ośmioma przetrwałymi językami majańskimi i zamieszkują niemal ten sam obszar co ich przodkowie.
Schyłkowy okres preklasyczny od 159 do 250 r. n.e. Późne lub schyłkowe malowidła ścienne z okresu preklasycznego znalezione w San Bartolo dostarczają ważnych informacji na temat mitologii i rytuałów inauguracji królewskiej około 100 r. p.n.e.
Tikal odegrało kluczową rolę w pozyskiwaniu, produkcji i dystrybucji obsydianu w okresie klasycznym. Tikal dominowało na Wielkim Zachodnim Szlaku Handlowym, którym transportowano szeroko stosowany obsydian z El Chayal w okresie wczesnoklasycznym (250–550 r. n.e.).
Okres preklasyczny w historii Majów rozciąga się od początku osiadłego życia wiejskiego ok. 1000 r. p.n.e. do nadejścia okresu klasycznego ok. 250 r. n.e.
Okres ten wyznaczył szczyt budownictwa na dużą skalę i urbanistyki, rejestrowania monumentalnych inskrypcji oraz wykazał znaczący rozwój intelektualny i artystyczny, szczególnie w południowych regionach nizinnych.
Wyspa Jaina to prekolumbijskie stanowisko archeologiczne Majów w dzisiejszym meksykańskim stanie Campeche. Figurka z wyspy Jaina przedstawia wojownika z okresu klasycznego.
Majowie osiągnęli szczyt swojej cywilizacji w okresie klasycznym (250–900 r. n.e.).
Urbanistykę Majów w epoce klasycznej można łatwo opisać jako podział przestrzeni przez wielkie pomniki i groble. W tym przypadku otwarte place publiczne były miejscami zgromadzeń ludności i centrum urbanistyki, podczas gdy przestrzeń wewnętrzna była całkowicie drugorzędna.
Miasta Majów przekształciły się w bardziej przypominające fortece struktury obronne, którym w większości brakowało dużych i licznych placów znanych z okresu klasycznego.
Wczesny okres klasyczny od 250 do 550 r. n.e.
W 378 r. n.e. Teotihuacan zdecydowanie interweniowało w Tikal i innych pobliskich miastach, zdetronizowało ich władców i zainstalowało nową dynastię wspieraną przez Teotihuacan.
Na południowym wschodzie Copán było najważniejszym miastem.
Jego dynastia z okresu klasycznego została założona w 426 r. przez Kʼinich Yax Kʼukʼ Moʼ. Nowy król miał silne powiązania z centralnym Petén i Teotihuacan.
Na północy obszaru Majów Coba była najważniejszą stolicą.
W 629 r. Bʼalaj Chan Kʼawiil, syn króla Tikal Kʼinich Muwaan Jol II, został wysłany, aby założyć nowe miasto w Dos Pilas, w regionie Petexbatún, prawdopodobnie jako placówkę mającą rozszerzyć wpływy Tikal poza zasięg Calakmul.
Jest to największa mezoamerykańska piramida schodkowa w prekolumbijskim mieście Majów Palenque, położonym w dzisiejszym stanie Chiapas w Meksyku.
Świątynia Krzyża jest największa i najważniejsza. Znajduje się w południowo-wschodnim narożniku stanowiska i składa się z trzech głównych budowli: Świątyni Krzyża, Świątyni Słońca i Świątyni Krzyża Liściastego.
Lachan Kʼawiil Ajaw Bot był królem Majów w La Amelia, starożytnym mieście w pobliżu Itzan w departamencie Petén we współczesnej Gwatemali.
Populację szacowano w szczytowym momencie na dwadzieścia osiem tysięcy osób między 750 a 800 r. – więcej niż w ówczesnym Londynie.
Wojny były powszechne w świecie Majów. W VIII–IX wieku intensywne działania wojenne doprowadziły do upadku królestw regionu Petexbatún w zachodnim Petén.
Zbudowana przez prekolumbijską cywilizację Majów między VIII a XII wiekiem n.e., piramida służyła jako świątynia bóstwa Kukulcána.
Okres postklasyczny trwa od ok. 950 do 1539 roku n.e. Wielkie miasta, które dominowały w regionie Petén, popadły w ruinę na początku X wieku n.e. wraz z początkiem upadku klasycznej cywilizacji Majów.
Wczesny okres postklasyczny od 950 do 1200 roku n.e. Analiza kości z wczesnych miejsc pochówku Majów wskazuje, że chociaż kukurydza stała się już głównym składnikiem diety (poniżej 30% w Ceullo, Belize) w tym czasie, ryby, mięso dzikich zwierząt oraz inne upolowane lub zebrane produkty nadal stanowiły istotny element pożywienia.
Wszystkie kultury mezoamerykańskie używały technologii epoki kamienia; po ok. 1000 roku n.e. zaczęto obrabiać miedź, srebro i złoto. Mezoameryce brakowało zwierząt pociągowych, nie używano koła i posiadano niewiele udomowionych zwierząt; głównym środkiem transportu było poruszanie się pieszo lub czółnem.
Chichén Itzá i jej sąsiedzi z regionu Puuc podupadli dramatycznie w XI wieku, co może stanowić ostatni epizod upadku okresu klasycznego.
Majowie zajmowali terytorium, które obecnie wchodzi w skład współczesnych państw: Meksyku, Gwatemali, Belize, Hondurasu i Salwadoru; podbój rozpoczął się na początku XVI wieku i powszechnie uważa się, że zakończył się w 1697 roku.
Późny okres postklasyczny od 1200 do 1539 roku n.e.
Majowie rozwinęli swoją pierwszą cywilizację w okresie preklasycznym. Uczeni wciąż dyskutują, kiedy dokładnie rozpoczęła się ta era cywilizacji Majów. Osadnictwo Majów w Cuello zostało datowane metodą węglową na około 2600 rok p.n.e.
Wczesna architektura Majów opiera się na ogólnych tradycjach architektonicznych Mezoameryki. Piramidy schodkowe budowano od okresu schyłkowego preklasycznego wzwyż.
Niegdyś wielkie miasto Kaminaljuyu w Dolinie Gwatemali zostało opuszczone po niemal 2000 latach ciągłego zasiedlenia.
Mayapan zostało opuszczone około 1448 roku, po okresie politycznych, społecznych i środowiskowych turbulencji, które pod wieloma względami przypominały upadek okresu klasycznego w południowym regionie Majów.
Jedna z największych grup Majów mieszka na Półwyspie Jukatan, który obejmuje meksykańskie stany Jukatan, Campeche i Quintana Roo, a także państwo Belize.
W 1511 roku hiszpańska karawela rozbiła się na Karaibach, a około tuzina ocalałych dotarło do wybrzeży Jukatanu.
W latach 1517–1519 trzy oddzielne hiszpańskie ekspedycje zbadały wybrzeże Jukatanu i stoczyły szereg bitew z zamieszkującymi je Majami.
Po upadku azteckiej stolicy Tenochtitlán w 1521 roku, Hernán Cortés wysłał Pedro de Alvarado do Gwatemali ze 180 kawalerzystami, 300 piechurami, 4 armatami i tysiącami sprzymierzonych wojowników z centralnego Meksyku.
Wyżynne państwa Kʼicheʼ w epoce prekolumbijskiej są powiązane ze starożytną cywilizacją Majów i osiągnęły szczyt swojej potęgi oraz wpływów w okresie postklasycznym Majów (ok. 950–1539 n.e.).
Qʼumarkaj było jednym z najpotężniejszych miast Majów, gdy Hiszpanie przybyli do regionu na początku XVI wieku. Było stolicą Majów Kʼicheʼ w późnym okresie postklasycznym.
W 1697 roku Martín de Ursúa przypuścił atak na stolicę Itzów, Nojpetén, i ostatnie niezależne miasto Majów padło pod naporem Hiszpanów.
W XVI wieku Imperium Hiszpańskie skolonizowało region Mezoameryki, a długa seria kampanii doprowadziła do upadku Nojpetén, ostatniego miasta Majów, w 1697 roku.
W 1839 roku amerykański podróżnik i pisarz John Lloyd Stephens wyruszył, aby odwiedzić szereg stanowisk Majów wraz z angielskim architektem i rysownikiem Frederickiem Catherwoodem.
Wczesny okres preklasyczny trwał od 2000 do 1000 roku p.n.e. Podczas budowy Aguada Fénix wykazano, że zaczęli używać ceramiki i stali się osiadli.
Dowody w postaci kamiennych grotów odnalezionych w Aguateca wskazują, że rzutki i włócznie były główną bronią wojowników klasycznych Majów. Atlatl (miotacz włóczni) został wprowadzony do regionu Majów przez Teotihuacán we wczesnym okresie klasycznym.
Rząd był hierarchiczny, a oficjalne stanowiska były sponsorowane przez wyżej postawionych członków arystokracji; urzędnicy zazwyczaj awansowali na wyższe szczeble władzy w trakcie swojego życia.
Osady powstały około 1800 roku p.n.e. w regionie Soconusco na wybrzeżu Pacyfiku, a Majowie uprawiali już wtedy podstawowe rośliny: kukurydzę, fasolę, dynię i paprykę chili. Ten okres charakteryzował się osiadłym trybem życia oraz wprowadzeniem ceramiki i figurek z wypalanej gliny.
Kaminaljuyu to prekolumbijskie stanowisko cywilizacji Majów, które było zamieszkane głównie od 1500 roku p.n.e. do 1200 roku n.e. Kaminaljuyu zostało opisane jako jedno z największych stanowisk archeologicznych w Nowym Świecie.
Wczesny okres środkowopreklasyczny od 1000 do 600 roku p.n.e.
W środkowym okresie preklasycznym małe wioski zaczęły się rozrastać, tworząc miasta. Nakbe w departamencie Petén w Gwatemali jest najwcześniejszym dobrze udokumentowanym miastem na nizinach Majów, gdzie duże struktury datuje się na około 750 r. p.n.e.
Późny środkowy okres preklasyczny od 600 do 50 r. p.n.e.
Późny okres preklasyczny był świadkiem powstania dwóch potężnych państw, które rywalizowały z późniejszymi miastami-państwami klasycznych Majów pod względem skali i monumentalnej architektury: Kaminaljuyu na wyżynach i El Mirador na nizinach.
Około 1000 r. p.n.e. w Tabasco zbudowano majańskie miasto Aguada Fénix; to stanowisko archeologiczne odpowiada czasom wielkich zmian w społeczeństwie Majów.
W okresie wczesnoklasycznym miasta w całym regionie Majów znajdowały się pod wpływem wielkiej metropolii Teotihuacan w odległej Dolinie Meksyku.
Palenque było miastem-państwem Majów w południowym Meksyku, które upadło w VII wieku. Ruiny Palenque datowane są na okres od ok. 226 r. p.n.e. do ok. 799 r. n.e.
Król był najwyższym władcą i posiadał status półboski, co czyniło go mediatorem między światem śmiertelników a światem bogów. Od najdawniejszych czasów królowie byli utożsamiani z młodym bogiem kukurydzy.
Późny okres preklasyczny od 1 r. p.n.e. do 159 r. n.e. W późnym okresie preklasycznym nastąpił wzrost dwóch potężnych państw, które rywalizowały z późniejszymi miastami-państwami klasycznych Majów pod względem skali i monumentalnej architektury.
