wt. gru 10, 1901 do Teraz
Sweden and Norway
Nagroda Nobla to zestaw corocznych międzynarodowych wyróżnień przyznawanych w kilku kategoriach przez szwedzkie i norweskie instytucje w uznaniu za osiągnięcia akademickie, kulturalne lub naukowe.
W 1888 roku Nobel był zdumiony, czytając we francuskiej gazecie własny nekrolog zatytułowany „Handlarz śmiercią nie żyje”. Zmarł brat Alfreda, Ludvig; nekrolog ukazał się osiem lat za wcześnie. Artykuł zaniepokoił Nobla i sprawił, że zaczął się obawiać, jak zostanie zapamiętany. To zainspirowało go do zmiany testamentu.
Podpisanie testamentu w Klubie Szwedzko-Norweskim w Paryżu 27 listopada 1895 roku. Ku powszechnemu zdumieniu ostatnia wola Nobla stanowiła, że jego majątek zostanie wykorzystany do stworzenia serii nagród dla tych, którzy przynoszą „największą korzyść ludzkości” w dziedzinie fizyki, chemii, fizjologii lub medycyny, literatury oraz pokoju. Nobel przekazał 94% swojego całkowitego majątku, 31 milionów SEK (186 milionów USD w 2008 roku), na ustanowienie pięciu Nagród Nobla.
10 grudnia 1896 roku Alfred Nobel zmarł w swojej willi w San Remo we Włoszech z powodu wylewu krwi do mózgu. Miał 63 lata.
Z powodu sceptycyzmu wobec testamentu, nie został on zatwierdzony przez norweski Storting aż do 26 kwietnia 1897 roku.
Instrukcje Nobla wskazywały Norweski Komitet Noblowski jako organ przyznający Pokojową Nagrodę Nobla, którego członkowie zostali mianowani krótko po zatwierdzeniu testamentu w kwietniu 1897 roku. Wkrótce potem wyznaczono pozostałe organizacje przyznające nagrody. Były to: Instytut Karolinska (7 czerwca), Akademia Szwedzka (9 czerwca) oraz Królewska Szwedzka Akademia Nauk (11 czerwca).
Wykonawcy testamentu, Ragnar Sohlman i Rudolf Lilljequist, utworzyli Fundację Nobla, aby zarządzać majątkiem i organizować przyznawanie nagród. Nowo utworzony statut Fundacji Nobla został ogłoszony przez króla Oskara II.
Rodzina Curie otrzymała najwięcej nagród – cztery nagrody przyznane pięciu laureatom. Maria Skłodowska-Curie otrzymała nagrody w dziedzinie fizyki (w 1903 r.) i chemii (w 1911 r.). Jej mąż, Pierre Curie, podzielił z nią nagrodę z fizyki w 1903 roku. Ich córka, Irène Joliot-Curie, otrzymała Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii w 1935 roku wraz ze swoim mężem, Frédérikiem Joliot-Curie. Ponadto mąż drugiej córki Marii Curie, Henry Labouisse, był dyrektorem UNICEF, gdy w 1965 roku odbierał w imieniu tej organizacji Pokojową Nagrodę Nobla.
W 1938 i 1939 roku III Rzesza Adolfa Hitlera zabroniła trzem laureatom z Niemiec (Richardowi Kuhnowi, Adolfowi Friedrichowi Johannowi Butenandtowi i Gerhardowi Domagkowi) przyjęcia nagród. Każdy z nich był w stanie odebrać dyplom i medal w późniejszym terminie. Mimo że Szwecja była oficjalnie neutralna podczas II wojny światowej, nagrody przyznawano nieregularnie.
W latach 1940–1942 nie przyznano nagród w żadnej kategorii z powodu okupacji Norwegii przez Niemcy. W kolejnym roku przyznano wszystkie nagrody z wyjątkiem tych w dziedzinie literatury i pokoju.
Fundacja Nobla jest zwolniona ze wszystkich podatków w Szwecji (od 1946 r.) oraz z podatków od inwestycji w Stanach Zjednoczonych (od 1953 r.).
Dwóch laureatów dobrowolnie odrzuciło Nagrodę Nobla. W 1964 roku Jean-Paul Sartre otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury, ale odmówił jej przyjęcia, stwierdzając: „Pisarz musi odmówić przekształcenia siebie w instytucję, nawet jeśli odbywa się to w najbardziej zaszczytnej formie”.
W 1968 roku szwedzki bank centralny Sveriges Riksbank świętował swoje 300-lecie, przekazując Fundacji Nobla dużą sumę pieniędzy na ustanowienie nagrody ku czci Alfreda Nobla.
W następnym roku po raz pierwszy przyznano Nagrodę Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych. Za wybór laureatów odpowiadała Królewska Szwedzka Akademia Nauk. Pierwszymi laureatami nagrody w dziedzinie ekonomii zostali Jan Tinbergen i Ragnar Frisch. Zarząd Fundacji Nobla zdecydował, że po tym dodatku nie będzie już przyznawał żadnych nowych nagród.
Lê Đức Thọ, wybrany do Pokojowej Nagrody Nobla w 1973 roku za swoją rolę w paryskich porozumieniach pokojowych, odmówił jej przyjęcia, stwierdzając, że w Wietnamie nie ma rzeczywistego pokoju.
Od lat 80. XX wieku inwestycje Fundacji stały się bardziej dochodowe i na dzień 31 grudnia 2007 roku aktywa kontrolowane przez Fundację Nobla wynosiły 3,628 miliarda koron szwedzkich (ok. 560 milionów USD).
Najmłodszą osobą, która otrzymała Nagrodę Nobla, była Malala Yousafzai; w wieku 17 lat otrzymała Pokojową Nagrodę Nobla (2014).
Najstarszą osobą, która otrzymała Nagrodę Nobla, był John B. Goodenough; w wieku 97 lat otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii (2019).
