1299 do pon. mar 3, 1924
Turkey
Imperium Osmańskie było państwem, które między XIV a początkiem XX wieku kontrolowało znaczną część Europy Południowo-Wschodniej, Azji Zachodniej i Afryki Północnej. Zostało założone pod koniec XIII wieku w północno-zachodniej Anatolii, w mieście Söğüt (współczesna prowincja Bilecik), przez turkmeńskiego przywódcę plemiennego Osmana I. Po 1354 roku Osmanowie przekroczyli granice Europy, a wraz z podbojem Bałkanów bejlik osmański przekształcił się w imperium transkontynentalne. Osmanowie położyli kres Cesarstwu Bizantyńskiemu wraz ze zdobyciem Konstantynopola w 1453 roku przez Mehmeda Zdobywcę.
W miarę upadku Sułtanatu Rum w XIII wieku, Anatolia została podzielona na mozaikę niezależnych księstw tureckich, znanych jako bejlik anatolijski. Jeden z tych bejlików, położony w regionie Bitynii na granicy Cesarstwa Bizantyńskiego, był prowadzony przez tureckiego przywódcę plemiennego Osmana I, postać o niejasnym pochodzeniu, od której wywodzi się nazwa „Osmanowie”.
Osman rozszerzył kontrolę nad swoim księstwem, podbijając bizantyńskie miasta wzdłuż rzeki Sakarya. Klęska Bizancjum w bitwie pod Bapheus w 1302 roku również przyczyniła się do wzrostu potęgi Osmana. Nie do końca wiadomo, w jaki sposób wczesnym Osmanom udało się zdominować swoich sąsiadów, ze względu na brak źródeł z tego okresu.
Syn Osmana, Orhan, zdobył północno-zachodnie anatolijskie miasto Bursa w 1326 roku, czyniąc je nową stolicą państwa osmańskiego i wypierając bizantyńską kontrolę w regionie.
Ważne miasto portowe Saloniki zostało zdobyte przez Wenecjan w 1387 roku i splądrowane.
Zwycięstwo osmańskie na Kosowym Polu w 1389 roku skutecznie położyło kres potędze serbskiej w regionie, torując drogę do ekspansji osmańskiej w Europie.
Bitwa pod Nikopolis o bułgarskie Carstwo Widyńskie w 1396 roku, powszechnie uważana za ostatnią wielką krucjatę średniowiecza, nie powstrzymała postępów zwycięskich Turków osmańskich.
W 1402 roku Bizantyńczycy odetchnęli z ulgą, gdy turko-mongolski przywódca Timur, założyciel Imperium Timurydów, najechał osmańską Anatolię od wschodu.
W bitwie pod Ankarą w 1402 roku Timur pokonał siły osmańskie i wziął Bajazyda I do niewoli, pogrążając imperium w chaosie.
Następująca po tym wojna domowa, znana również jako Fetret Devri, trwała od 1402 do 1413 roku, podczas gdy synowie Bajazyda walczyli o sukcesję. Zakończyła się, gdy Mehmed I został sułtanem i przywrócił potęgę osmańską.
10 listopada 1444 roku Murad II odparł krucjatę warneńską, pokonując armie węgierskie, polskie i wołoskie pod wodzą Władysława III Warneńczyka (również króla Węgier) oraz Jana Hunyadyego w bitwie pod Warną, chociaż Albańczycy pod wodzą Skanderbega nadal stawiali opór.
Cztery lata później Jan Hunyady przygotował kolejną armię sił węgierskich i wołoskich do ataku na Turków, ale ponownie został pokonany w drugiej bitwie na Kosowym Polu w 1448 roku.
Syn Murada II, Mehmed Zdobywca, zreorganizował państwo i armię, a 29 maja 1453 roku zdobył Konstantynopol, kładąc kres Cesarstwu Bizantyńskiemu. Mehmed pozwolił Kościołowi prawosławnemu zachować autonomię i ziemię w zamian za uznanie władzy osmańskiej.
Sułtan Selim I (1512–1520) znacząco rozszerzył wschodnie i południowe granice imperium, pokonując szacha Ismaila z safawidzkiego Iranu w bitwie pod Czałdyranem.
Selim I ustanowił rządy osmańskie w Egipcie, pokonując i anektując Sułtanat Mameluków w Egipcie oraz tworząc obecność morską na Morzu Czerwonym.
Sulejman Wspaniały (1520–1566) zdobył Belgrad w 1521 roku.
Sulejman Wspaniały podbił południowe i środkowe części Królestwa Węgier w ramach wojen osmańsko-węgierskich, a po swoim historycznym zwycięstwie w bitwie pod Mohaczem w 1526 roku ustanowił rządy osmańskie na terytorium dzisiejszych Węgier (z wyjątkiem części zachodniej) oraz innych terytoriów Europy Środkowej.
Sulejman Wspaniały następnie oblegał Wiedeń w 1529 roku, ale nie zdołał zdobyć miasta.
W 1532 roku Sulejman Wspaniały przeprowadził kolejny atak na Wiedeń, ale został odparty podczas oblężenia Güns.
Na wschodzie Turcy osmańscy zajęli Bagdad z rąk Persów w latach 30. XVI wieku, zyskując kontrolę nad Mezopotamią i dostęp morski do Zatoki Perskiej.
W 1539 roku 60-tysięczna armia osmańska oblegała hiszpański garnizon Castelnuovo na wybrzeżu Adriatyku; udane oblężenie kosztowało Osmanów 8000 ofiar, ale Wenecja zgodziła się na warunki w 1540 roku, oddając większość swojego imperium na Morzu Egejskim i Morei. Francja i Imperium Osmańskie, zjednoczone wspólnym sprzeciwem wobec rządów Habsburgów, stały się silnymi sojusznikami.
Francuskie podboje Nicei (1543) i Korsyki (1553) odbyły się jako wspólne przedsięwzięcie sił francuskiego króla Franciszka I i Sulejmana, a dowodzili nimi osmańscy admirałowie Barbarossa Hayreddin Pasza i Turgut Reis.
Miesiąc przed oblężeniem Nicei Francja wsparła Osmanów jednostką artylerii podczas osmańskiego podboju Ostrzyhomia w północnych Węgrzech w 1543 roku. Po dalszych postępach Turków, habsburski władca Ferdynand oficjalnie uznał zwierzchnictwo osmańskie na Węgrzech w 1547 roku.
W 1555 roku Kaukaz został oficjalnie podzielony po raz pierwszy między Safawidów a Osmanów – status quo, które utrzymało się aż do zakończenia wojny rosyjsko-tureckiej (1768–1774). Dzięki temu podziałowi Kaukazu, przypieczętowanemu pokojem w Amasyi, Armenia Zachodnia, zachodni Kurdystan i Gruzja Zachodnia (w tym zachodnie Samcche) przeszły w ręce osmańskie, podczas gdy południowy Dagestan, Armenia Wschodnia, Gruzja Wschodnia i Azerbejdżan pozostały perskie.
Był to zaskakujący, choć głównie symboliczny cios w wizerunek niezwyciężoności Osmanów – wizerunek, który zwycięstwo joannitów nad osmańskimi najeźdźcami podczas oblężenia Malty w 1565 roku zaczęło niedawno kruszyć.
Sulejman I zmarł z przyczyn naturalnych w swoim namiocie podczas oblężenia Szigetváru w 1566 roku.
Osmanowie zdecydowali się podbić wenecki Cypr i 22 lipca 1570 roku rozpoczęli oblężenie Nikozji; zginęło 50 000 chrześcijan, a 180 000 zostało wziętych w niewolę.
17 września 1570 roku kawaleria osmańska pojawiła się przed ostatnią wenecką twierdzą na Cyprze – Famagustą. Weneccy obrońcy wytrzymali 11 miesięcy przeciwko siłom, które ostatecznie liczyły 200 000 żołnierzy i 145 dział; 163 000 kul armatnich uderzyło w mury Famagusty, zanim w sierpniu 1571 roku miasto padło łupem Osmanów. Oblężenie Famagusty kosztowało życie 50 000 osmańskich żołnierzy.
W 1571 roku chan krymski Dewlet I Girej, działając na rozkaz Osmanów, spalił Moskwę.
W międzyczasie Liga Święta, składająca się głównie z flot hiszpańskich i weneckich, odniosła zwycięstwo nad flotą osmańską w bitwie pod Lepanto (1571) u wybrzeży południowo-zachodniej Grecji; siły katolickie zabiły ponad 30 000 Turków i zniszczyły 200 ich okrętów.
W następnym roku inwazja została powtórzona, ale odparta w bitwie pod Mołodiami. Imperium Osmańskie kontynuowało najazdy na Europę Wschodnią w serii wypraw po niewolników i pozostało znaczącą potęgą w tym regionie aż do końca XVII wieku.
Pomimo tych problemów państwo osmańskie pozostało silne, a jego armia nie załamała się ani nie poniosła druzgocących klęsk. Jedynym wyjątkiem były kampanie przeciwko dynastii Safawidów w Persji, gdzie utracono wiele wschodnich prowincji osmańskich, niektóre na stałe. Wojna z lat 1603–1618 zakończyła się traktatem w Nasuh Paszy, na mocy którego cały Kaukaz, z wyjątkiem najbardziej wysuniętych na zachód części Gruzji, powrócił pod panowanie irańskich Safawidów.
Wynikający z tego traktat w Zuhab z tego samego roku ostatecznie podzielił Kaukaz i przyległe regiony między dwa sąsiadujące imperia (Imperium Safawidów i Imperium Osmańskie), zgodnie z ustaleniami pokoju w Amasyi z 1555 roku.
Podczas swoich krótkich samodzielnych rządów Murad IV (1623–1640) przywrócił władzę centralną i odzyskał Irak (1639) od Safawidów.
Sułtanat kobiet (1533–1656) był okresem, w którym matki młodych sułtanów sprawowały władzę w imieniu swoich synów. Najbardziej wpływowymi kobietami tego okresu były Kösem Sultan i jej synowa Turhan Hatice, których rywalizacja polityczna zakończyła się morderstwem Kösem w 1651 roku.
Ten okres odnowionej asertywności zakończył się katastrofalnie w 1683 roku, kiedy wielki wezyr Kara Mustafa Pasza poprowadził ogromną armię, by podjąć drugie osmańskie oblężenie Wiednia podczas wielkiej wojny tureckiej w latach 1683–1699. Ostateczny szturm został fatalnie opóźniony, a siły osmańskie zostały rozbite przez sprzymierzone wojska habsburskie, niemieckie i polskie, na czele których stanął polski król Jan III Sobieski w bitwie pod Wiedniem.
Mustafa II (1695–1703) poprowadził kontratak w latach 1695–1696 przeciwko Habsburgom na Węgrzech, ale poniósł druzgocącą klęskę pod Zentą (w dzisiejszej Serbii) 11 września 1697 roku.
Sojusz Ligi Świętej wykorzystał przewagę po zwycięstwie pod Wiedniem, co doprowadziło do traktatu w Karłowicach (26 stycznia 1699), który zakończył wielką wojnę turecką. Osmanowie zrzekli się kontroli nad znacznymi terytoriami, w wielu przypadkach na stałe.
W związku z tym król Szwecji Karol XII został przyjęty jako sojusznik w Imperium Osmańskim po swojej klęsce z rąk Rosjan w bitwie pod Połtawą w 1709 roku w środkowej Ukrainie (część wielkiej wojny północnej 1700–1721).
Po wojnie austriacko-tureckiej w latach 1716–1718 traktat w Passarowitz potwierdził utratę Banatu, Serbii i „Małej Wołoszczyzny” (Oltenii) na rzecz Austrii. Traktat ten ujawnił również, że Imperium Osmańskie znajduje się w defensywie i prawdopodobnie nie będzie już przejawiać dalszej agresji w Europie.
W 1726 roku Ibrahim Müteferrika przekonał wielkiego wezyra Nevşehirli Damat İbrahima Paszę, wielkiego muftiego oraz duchowieństwo o wydajności prasy drukarskiej, a później otrzymał od sułtana Ahmeda III pozwolenie na publikowanie książek świeckich (pomimo sprzeciwu niektórych kaligrafów i przywódców religijnych).
W osmańskiej Afryce Północnej Hiszpania podbiła Oran z rąk Imperium Osmańskiego (1732). Bej otrzymał armię osmańską z Algieru, ale nie udało jej się odzyskać Oranu; oblężenie spowodowało śmierć 1500 Hiszpanów i jeszcze większej liczby Algierczyków.
Wojna austriacko-rosyjsko-turecka (1735–1739), zakończona traktatem w Belgradzie w 1739 roku, doprowadziła do odzyskania przez Osmanów północnej Bośni, habsburskiej Serbii (w tym Belgradu), Oltenii i południowych części Banatu Temeswaru; jednak imperium utraciło port Azow, na północ od Półwyspu Krymskiego, na rzecz Rosjan. Po tym traktacie Imperium Osmańskie mogło cieszyć się pokoleniem pokoju, ponieważ Austria i Rosja musiały zmierzyć się z rosnącą potęgą Prus.
Wprowadzono reformy edukacyjne i technologiczne, w tym utworzenie instytucji szkolnictwa wyższego, takich jak Uniwersytet Techniczny w Stambule.
To działanie (bitwa pod Bałtą) sprowokowało Imperium Osmańskie do przystąpienia do wojny rosyjsko-tureckiej w latach 1768–1774. Traktat w Küczük Kajnardży z 1774 roku zakończył wojnę i zapewnił wolność wyznania chrześcijańskim obywatelom kontrolowanych przez Osmanów prowincji Wołoszczyzny i Mołdawii.
W 1768 roku wspierani przez Rosję ukraińscy hajdamacy, ścigając polskich konfederatów, wkroczyli do Bałty, kontrolowanego przez Osmanów miasta na granicy Besarabii na Ukrainie, dokonali masakry jego mieszkańców i spalili miasto do fundamentów. To działanie sprowokowało Imperium Osmańskie do przystąpienia do wojny rosyjsko-tureckiej w latach 1768–1774.
Selim III (1789–1807) podjął pierwsze poważne próby modernizacji armii, ale jego reformy były hamowane przez przywódców religijnych i korpus janczarów. Zazdrosni o swoje przywileje i zdecydowanie przeciwni zmianom, janczarzy wszczęli bunt. Wysiłki Selima kosztowały go tron i życie, ale zostały rozwiązane w spektakularny i krwawy sposób przez jego następcę, dynamicznego Mahmuda II, który zlikwidował korpus janczarów w 1826 roku.
Powstanie serbskie (1804–1815) zapoczątkowało erę przebudzenia narodowego na Bałkanach w czasie kwestii wschodniej.
W 1811 roku fundamentalistyczni wahhabici z Arabii, pod wodzą rodziny Al-Saudów, zbuntowali się przeciwko Osmanom. Niezdolna do pokonania wahhabickich rebeliantów Wysoka Porta zleciła Muhammadowi Alemu Paszy z Kawali, wali (gubernatorowi) Egiptu, odbicie Arabii, co zakończyło się zniszczeniem Emiratu Diriyah w 1818 roku. Suwerenność Serbii jako dziedzicznej monarchii pod własną dynastią została uznana de jure w 1830 roku.
W 1821 roku Grecy wypowiedzieli wojnę sułtanowi. Po rebelii, która wybuchła w Mołdawii jako dywersja, nastąpiła główna rewolucja na Peloponezie, który wraz z północną częścią Zatoki Korynckiej stał się pierwszą częścią Imperium Osmańskiego, która uzyskała niepodległość (w 1829 roku).
W 1830 roku Francuzi najechali osmańską Algierię.
W 1831 roku Muhammad Ali Pasza zbuntował się przeciwko sułtanowi Mahmudowi II z powodu odmowy przyznania mu gubernatorstwa Wielkiej Syrii i Krety, które sułtan obiecał mu w zamian za wysłanie pomocy wojskowej do stłumienia greckiego powstania (1821–1829), które ostatecznie zakończyło się formalną niepodległością Grecji w 1830 roku.
Tak rozpoczęła się pierwsza wojna egipsko-osmańska (1831–1833), podczas której wyszkolona przez Francuzów armia Muhammada Alego Paszy, pod dowództwem jego syna Ibrahima Paszy, odniosła wielkie zwycięstwo nad armią osmańską podczas marszu w głąb Anatolii, docierając do miasta Kütahya w odległości 320 km (200 mil) od stolicy, Konstantynopola.
W desperacji pokonany sułtan Mahmud II zwrócił się o pomoc do tradycyjnego arcywroga imperium, Rosji, prosząc cara Mikołaja I o wysłanie korpusu ekspedycyjnego, aby pomógł mu i uratował jego panowanie. W zamian za podpisanie traktatu w Hünkâr İskelesi Rosjanie wysłali korpus ekspedycyjny, który powstrzymał Ibrahima Paszę przed dalszym marszem w stronę Konstantynopola.
Na mocy warunków konwencji w Kütahyi, podpisanej 5 maja 1833 roku, Muhammad Ali Pasza zgodził się porzucić kampanię przeciwko sułtanowi, w zamian za co został mianowany wali (gubernatorem) wilajetów (prowincji) Krety, Aleppo, Trypolisu, Damaszku i Sydonu (te cztery ostatnie obejmują współczesną Syrię i Liban) oraz otrzymał prawo do pobierania podatków w Adanie.
W 1839 roku Wysoka Porta próbowała odzyskać to, co straciła na rzecz de facto autonomicznego, ale de jure wciąż osmańskiego Ejaletu Egiptu, jednak jej siły zostały początkowo pokonane, co doprowadziło do kryzysu orientalnego w 1840 roku. Muhammad Ali Pasza utrzymywał bliskie stosunki z Francją, a perspektywa zostania przez niego sułtanem Egiptu była powszechnie postrzegana jako wciągnięcie całego Lewantu w sferę wpływów francuskich.
Wysoka Porta udowodniła, że nie jest w stanie pokonać Muhammada Alego Paszy, więc Imperium Brytyjskie i Cesarstwo Austriackie udzieliły pomocy wojskowej, a druga wojna egipsko-osmańska (1839–1841) zakończyła się zwycięstwem Osmanów i przywróceniem osmańskiej suwerenności nad Ejaletem Egiptu i Lewantem.
W połowie XIX wieku Imperium Osmańskie nazywano „chorym człowiekiem Europy”. Trzy państwa lenne – Księstwo Serbii, Wołoszczyzna i Mołdawia – zmierzały ku niepodległości de jure w latach 60. i 70. XIX wieku.
Wojna krymska (1853–1856) była częścią długotrwałej rywalizacji między głównymi mocarstwami europejskimi o wpływy na terytoriach podupadającego Imperium Osmańskiego. Obciążenie finansowe wojny skłoniło państwo osmańskie do zaciągnięcia 4 sierpnia 1854 roku pożyczek zagranicznych w wysokości 5 milionów funtów szterlingów.
Państwo osmańskie, które zaczęło się zadłużać podczas wojny krymskiej, zostało zmuszone do ogłoszenia bankructwa w 1875 roku.
Osmańscy baszybuzucy brutalnie stłumili powstanie bułgarskie w 1876 roku, dokonując w trakcie masakry nawet 100 000 ludzi.
Wojna rosyjsko-turecka (1877–1878) zakończyła się zdecydowanym zwycięstwem Rosji. W rezultacie posiadłości osmańskie w Europie gwałtownie się skurczyły: Bułgaria została ustanowiona jako niezależne księstwo wewnątrz Imperium Osmańskiego; Rumunia uzyskała pełną niepodległość, a Serbia i Czarnogóra ostatecznie uzyskały pełną niepodległość, choć z mniejszymi terytoriami.
W 1878 roku Austro-Węgry jednostronnie okupowały osmańskie prowincje Bośni i Hercegowiny oraz Nowego Pazaru.
Do 1881 roku Imperium Osmańskie zgodziło się na objęcie swojego długu kontrolą instytucji znanej jako Zarząd Długu Publicznego Osmańskiego, rady złożonej z Europejczyków, której przewodnictwo było naprzemiennie sprawowane przez Francję i Wielką Brytanię. Organ ten kontrolował znaczne obszary gospodarki osmańskiej i wykorzystywał swoją pozycję, aby zapewnić dalszą penetrację imperium przez kapitał europejski, często ze szkodą dla lokalnych interesów osmańskich.
W 1882 roku Wielka Brytania wysłała wojska do Egiptu, aby stłumić powstanie Urabiego – sułtan Abdulhamid II był zbyt paranoiczny, by zmobilizować własną armię, obawiając się, że doprowadzi to do zamachu stanu – skutecznie przejmując kontrolę nad oboma terytoriami. Abdulhamid II, powszechnie znany jako „Abdulhamid Przeklęty” ze względu na swoje okrucieństwo i paranoję, tak bardzo obawiał się groźby zamachu stanu, że nie pozwalał swojej armii na przeprowadzanie gier wojennych, w obawie, że posłużą one jako przykrywka dla puczu, choć dostrzegał potrzebę mobilizacji wojskowej.
W 1883 roku do szkolenia armii osmańskiej przybyła niemiecka misja wojskowa pod dowództwem generała barona Colmara von der Goltza, co doprowadziło do powstania tzw. „pokolenia Goltza” – wyszkolonych przez Niemców oficerów, którzy mieli odegrać znaczącą rolę w polityce ostatnich lat istnienia imperium.
W latach 1894–1896 od 100 000 do 300 000 Ormian zamieszkujących imperium zostało zabitych w wydarzeniach znanych jako masakry hamidiańskie.
Rewolucja młodoturecka (lipiec 1908) była rewolucją konstytucyjną w Imperium Osmańskim. Komitet Jedności i Postępu (CUP), organizacja ruchu młodotureckiego, zmusił sułtana Abdulhamida II do przywrócenia konstytucji osmańskiej i zwołania parlamentu, co zapoczątkowało politykę wielopartyjną wewnątrz imperium.
Austro-Węgry oficjalnie zaanektowały Bośnię i Hercegowinę w 1908 roku.
W 1915 roku rząd osmański oraz plemiona kurdyjskie w regionie rozpoczęły eksterminację etnicznej ludności ormiańskiej, co doprowadziło do śmierci nawet 1,5 miliona Ormian w ramach ludobójstwa Ormian.
Powstanie arabskie rozpoczęło się w 1916 roku przy wsparciu Brytyjczyków. Odwróciło ono losy wojny na froncie bliskowschodnim, gdzie przez pierwsze dwa lata konfliktu przewagę zdawali się mieć Osmanowie. Na podstawie korespondencji Husajna z McMahonem, porozumienia między rządem brytyjskim a Husajnem ibn Alim, szarifem Mekki, powstanie zostało oficjalnie zainicjowane w Mekce 10 czerwca 1916 roku.
Pokonane na wszystkich frontach Imperium Osmańskie podpisało rozejm w Mudros 30 października 1918 roku.
Konstantynopol został okupowany przez połączone siły brytyjskie, francuskie, włoskie i greckie.
W tureckim ruchu narodowym wyrosła opozycja nacjonalistyczna. Wygrała ona turecką wojnę o niepodległość (1919–1923) pod przywództwem Mustafy Kemala (któremu później nadano nazwisko „Atatürk”).
Podział Imperium Osmańskiego został sfinalizowany na mocy traktatu w Sèvres z 1920 roku. Traktat ten, opracowany podczas konferencji w Londynie, pozwalał sułtanowi zachować swoje stanowisko i tytuł. Status Anatolii był problematyczny ze względu na obecność sił okupacyjnych.
Sułtanat został zniesiony 1 listopada 1922 roku.
Ostatni sułtan, Mehmed VI (panujący w latach 1918–1922), opuścił kraj 17 listopada 1922 roku.
Republika Turcji została ustanowiona w jej miejsce 29 października 1923 roku, w nowej stolicy – Ankarze.
