1438 تا 1533
Western South America
امپراتوری اینکا، که با نامهای امپراتوری اینکان و امپراتوری اینکا نیز شناخته میشود، بزرگترین امپراتوری در آمریکای پیشاکلمبی بود. مرکز اداری، سیاسی و نظامی این امپراتوری در شهر کوسکو قرار داشت. تمدن اینکا در اوایل قرن سیزدهم از ارتفاعات پرو سر برآورد. اسپانیاییها در سال ۱۵۳۲ فتح امپراتوری اینکا را آغاز کردند و آخرین دژ آن در سال ۱۵۷۲ فتح شد.
پیش از امپراتوری اینکا، دو امپراتوری بزرگ در آند وجود داشتند: تیواناکو (حدود ۳۰۰ تا ۱۱۰۰ میلادی) که در اطراف دریاچه تیتیکاکا مستقر بود، و واری یا هواری (حدود ۶۰۰ تا ۱۱۰۰ میلادی) که در نزدیکی شهر آیاکوچو متمرکز بود. واری حدود ۴۰۰ سال منطقه کوسکو را در اشغال داشت. بنابراین، بسیاری از ویژگیهای امپراتوری اینکا از فرهنگهای چندقومی و گستردهتر پیشین آند نشأت گرفته است.
مردم اینکا به عنوان یک قبیله در منطقه کوسکو در حدود آغاز قرن سیزدهم شکل گرفتند. آنها تحت رهبری مانکو کاپاک، دولتشهر کوچک کوسکو (به زبان کچوا: Qosqo) را تشکیل دادند.
ساپا اینکاهای اولین سلسله پادشاهی کوسکو به ترتیب عبارت بودند از: مانکو کاپاک، سینچی روکا، یوکه یوپانکی، مایتا کاپاک و کاپاک یوپانکی. شواهد سازماندهی دولتی به سال ۱۲۰۰ میلادی بازمیگردد.
مانکو کاپاک، که با نامهای مانکو اینکا و آیار مانکو نیز شناخته میشود، به گفته برخی مورخان، اولین حاکم و بنیانگذار تمدن اینکا در کوسکو بود که احتمالاً در اوایل قرن سیزدهم میزیست.
سینچی روکا، سینچی روکا، سینچی روکا (در املای اسپانیاییشده)، سینچی روکا یا سینچی روکا اینکا (به زبان کچوا به معنای «اینکای سخاوتمند و دلیر») دومین ساپا اینکای پادشاهی کوسکو (که حکومتش از حدود ۱۲۳۰ میلادی آغاز شد، اگرچه برخی آن را ۱۱۰۵ میلادی میدانند) و عضوی از سلسله هورین (اولین سلسله) بود.
یوکه یوپانکی سومین ساپا اینکای پادشاهی کوسکو (که حکومتش از حدود ۱۲۶۰ میلادی آغاز شد) و عضوی از سلسله هورین بود.
مایتا کاپاک (به زبان کچوا: Mayta Qhapaq Inka) چهارمین ساپا اینکای پادشاهی کوسکو (که حکومتش از حدود ۱۲۹۰ میلادی آغاز شد) و عضوی از سلسله هورین بود.
کاپاک یوپانکی (به زبان کچوا: Qhapaq Yupanki Inka، به معنای «حسابدار باشکوه اینکا») پنجمین ساپا اینکای پادشاهی کوسکو (که حکومتش از حدود ۱۳۲۰ میلادی آغاز شد) و آخرین فرد از سلسله هورین بود.
سلسله دوم با گروه هانان مرتبط بود و تحت رهبری اینکا روکا، پسر آخرین ساپا اینکای هورین، یعنی کاپاک یوپانکی، تأسیس شد. پس از مرگ کاپاک یوپانکی، قرار بود یکی دیگر از پسرانش، یعنی برادر ناتنی اینکا روکا به نام کیسپه یوپانکی، جانشین او شود. با این حال، هانانها شورش کردند و اینکا روکا را به قدرت رساندند.
اینکا روکا (به زبان کچوا: Inka Roq'a، به معنای «اینکای بزرگوار») ششمین ساپا اینکای پادشاهی کوسکو (که حکومتش از حدود ۱۳۵۰ میلادی آغاز شد) و اولین فرد از سلسله هانان («بالایی») کوسکو بود. همسر او ماما میچای و پسرش یاوار واکاک بود.
یاوار واکاک یا «یاوار واکاک اینکا» هفتمین ساپا اینکای پادشاهی کوسکو (که حکومتش از حدود ۱۳۸۰ میلادی آغاز شد) و دومین فرد از سلسله هانان بود.
ویراکوچا (در املای اسپانیاییشده) یا ویراکوشا (به زبان کچوا، نام یک خدا) هشتمین ساپا اینکای پادشاهی کوسکو (که حکومتش از حدود ۱۴۱۰ میلادی آغاز شد) و سومین فرد از سلسله هانان بود.
در سال ۱۴۳۸ میلادی، تحت فرمان ساپا اینکا (رهبر عالی) پاچاکوتی، اینکاها گسترش دوربردی را آغاز کردند. سرزمینی که پاچاکوتی فتح کرد، تقریباً به اندازه سیزده مستعمره در زمان آغاز انقلاب آمریکا در سال ۱۷۷۶ بود و تقریباً تمام قلمرو رشتهکوه آند را در بر میگرفت.
پاچاکوتی اینکا یوپانکی نهمین ساپا اینکا (۱۴۱۸–۱۴۷۱/۱۴۷۲) پادشاهی کوسکو بود که آن را به امپراتوری اینکا تبدیل کرد. اکثر باستانشناسان اکنون معتقدند که سایت معروف اینکایی ماچو پیچو به عنوان ملکی برای پاچاکوتی ساخته شده است.
بیشتر باستانشناسان معتقدند که ماچو پیچو به عنوان ملکی برای امپراتور اینکا، پاچاکوتی (۱۴۳۸–۱۴۷۲) ساخته شده است. این مکان که اغلب به اشتباه «شهر گمشده اینکاها» نامیده میشود، آشناترین نماد تمدن اینکا است. اینکاها این ملک را در حدود سال ۱۴۵۰ ساختند اما یک قرن بعد، در زمان فتح اسپانیا، آن را رها کردند.
به طور سنتی، پسر حاکم اینکا ارتش را رهبری میکرد. توپاک اینکا یوپانکی، پسر پاچاکوتی، فتوحات به سمت شمال را در سال ۱۴۶۳ آغاز کرد و پس از مرگ پاچاکوتی در سال ۱۴۷۱، به عنوان حاکم اینکا آنها را ادامه داد.
هواینا کاپاک، پسر توپاک اینکا، بخش کوچکی از زمینها را در اکوادور امروزی به شمال اضافه کرد. در اوج قدرت، امپراتوری اینکا شامل پرو، غرب و جنوب مرکزی بولیوی، جنوب غربی اکوادور و بخش بزرگی از شیلی امروزی، در شمال رودخانه مائوله بود. تاریخنگاری سنتی ادعا میکند که پیشروی به سمت جنوب پس از نبرد مائوله متوقف شد، جایی که آنها با مقاومت سرسختانه ماپوچه مواجه شدند.
توپا اینکا یوپانکی یا توپاک اینکا یوپانکی که به «حسابدار نجیب اینکا» ترجمه میشود، (حدود ۱۴۴۱–۱۴۹۳) دهمین ساپا اینکا (۱۴۷۱–۹۳) امپراتوری اینکا و پنجمین فرد از سلسله هانان بود. پدرش پاچاکوتی و پسرش هواینا کاپاک بود. توپا اینکا متعلق به قاپاک پاناکا (یکی از طوایف اشراف اینکا) بود. همسر او خواهر بزرگترش، ماما اوکلو بود.
هواینا کاپاک سومین ساپان اینکای امپراتوری اینکا بود که در تومیپامپا متولد شد؛ او ششمین فرد از سلسله هانان و یازدهمین فرد از تمدن اینکا بود. همانند سایر ساپا اینکاها، رعایای هواینا کاپاک معمولاً هنگام خطاب قرار دادن او، القاب و عناوین مختلفی به او میافزودند، که معمولاً به صورت «Wayna Qhapaq Inka Sapa'lla Tukuy Llaqt'a Uya» به معنای «حاکم بیهمتا، واینا قاپاک، شنونده همه مردم» بود. نام اصلی او تیتو کوسی والپا بود. او جانشین توپاک اینکا یوپانکی بود.
پیشروی امپراتوری به حوضه آمازون در نزدیکی رودخانه چینچیپه در سال ۱۵۲۷ توسط شوآر متوقف شد. این امپراتوری تا گوشههایی از آرژانتین و کلمبیا گسترش یافته بود. با این حال، بیشتر بخش جنوبی امپراتوری اینکا، بخشی که به نام کولاسویو (Qullasuyu) شناخته میشد، در آلتیپلانو واقع بود.
هواسکار اینکا از سال ۱۵۲۷ تا ۱۵۳۲ ساپا اینکای امپراتوری اینکا بود. او جانشین پدرش، هوآینا کاپاک، و برادرش نینان کویوچی شد که هر دو هنگام لشکرکشی در نزدیکی کیتو بر اثر آبله درگذشتند.
کونکیستادورهای اسپانیایی به رهبری فرانسیسکو پیزارو و برادرانش از آنچه امروزه پاناما نامیده میشود به سمت جنوب کاوش کردند و به قلمرو اینکاها رسیدند.
واضح بود که آنها به سرزمینی ثروتمند با چشمانداز گنجی بزرگ رسیدهاند و پس از یک سفر اکتشافی دیگر در سال ۱۵۲۹، پیزارو به اسپانیا سفر کرد و تاییدیه سلطنتی برای فتح منطقه و نایبالسلطنه شدن در آن را دریافت کرد. این تاییدیه همانطور که در نقلقول زیر آمده، دریافت شد: «در ژوئیه ۱۵۲۹، ملکه اسپانیا منشوری را امضا کرد که به پیزارو اجازه میداد اینکاها را فتح کند. پیزارو به عنوان فرماندار و کاپیتان تمام فتوحات در پرو، یا کاستیل جدید، همانطور که اسپانیاییها اکنون آن سرزمین را مینامیدند، منصوب شد.»
جنگ داخلی اینکا، که به عنوان جنگ سلسلهای اینکا، جنگ جانشینی اینکا، یا گاهی جنگ دو برادر نیز شناخته میشود، بین برادران ناتنی، هواسکار و آتاهوالپا، پسران هوآینا کاپاک، بر سر جانشینی تاج و تخت امپراتوری اینکا درگرفت. این جنگ پس از مرگ هوآینا کاپاک در سال ۱۵۲۷ آغاز شد.
اولین درگیری بین اینکاها و اسپانیاییها، نبرد پونا در نزدیکی گوایاکیل امروزی در اکوادور بود.
پیزارو سپس در ژوئیه ۱۵۳۲ شهر پیورا را تاسیس کرد.
آتاهوالپا (حدود ۱۵۰۲ – ۲۶ ژوئیه ۱۵۳۳) آخرین امپراتور اینکا بود. پس از شکست دادن برادرش، آتاهوالپا برای مدت بسیار کوتاهی آخرین ساپا اینکا (امپراتور حاکم) امپراتوری اینکا (تاوانتینسویو) شد، پیش از آنکه فتح اسپانیا به سلطنت او پایان دهد.
هنگامی که کونکیستادورها در سال ۱۵۳۲ به پرو بازگشتند، جنگ جانشینی بین پسران ساپا اینکا هوآینا کاپاک، یعنی هواسکار و آتاهوالپا، و ناآرامی در سرزمینهای تازه فتحشده، امپراتوری را تضعیف کرده بود. شاید مهمتر از آن، آبله، آنفولانزا، تیفوس و سرخک از آمریکای مرکزی گسترش یافته بودند.
هرناندو د سوتو برای کاوش در مناطق داخلی اعزام شد و با دعوتی برای ملاقات با اینکا، آتاهوالپا، بازگشت. آتاهوالپا که برادرش را در جنگ داخلی شکست داده بود، در کاخامارکا با ارتش ۸۰ هزار نفری خود که در آن لحظه تنها به ابزارهای شکار مسلح بودند، استراحت میکرد.
پس از این، اسپانیاییها حمله خود را علیه اینکاهای عمدتاً غیرمسلح آغاز کردند، آتاهوالپا را به گروگان گرفتند و اینکاها را مجبور به همکاری کردند.
توپاک هوآلپا (یا هوآلپا توپاک) (۱۵۱۰-اکتبر ۱۵۳۳)، با نام اصلی آوکی هوآلپا توپاک، اولین امپراتور اینکای دستنشانده بود که توسط کونکیستادورهای اسپانیایی در جریان فتح امپراتوری اینکا به رهبری فرانسیسکو پیزارو منصوب شد.
آتاهوالپا به اسپانیاییها پیشنهاد داد که به اندازه اتاقی که در آن زندانی بود طلا و دو برابر آن مقدار نقره بدهد. اینکاها این باج را پرداختند، اما پیزارو آنها را فریب داد و از آزادی اینکا پس از آن خودداری کرد. در دوران حبس آتاهوالپا، هواسکار در جای دیگری ترور شد. اسپانیاییها ادعا کردند که این کار به دستور آتاهوالپا انجام شده است؛ این موضوع به عنوان یکی از اتهامات علیه آتاهوالپا زمانی که اسپانیاییها در نهایت او را در اوت ۱۵۳۳ اعدام کردند، استفاده شد.
مانکو اینکا یوپانکی (حدود ۱۵۱۵ – حدود ۱۵۴۴) (مانکو اینکا یوپانکی به زبان کچوا) بنیانگذار و پادشاه (ساپا اینکا) دولت مستقل نئو-اینکا در ویلکابامبا بود، اگرچه در ابتدا یک امپراتور اینکای دستنشانده بود که توسط اسپانیاییها منصوب شده بود. او همچنین به عنوان «مانکو دوم» و «مانکو کاپاک دوم» شناخته میشد. او یکی از پسران هوآینا کاپاک و برادر کوچکتر هواسکار بود.
نبرد ویلکاکونگا نبردی در جریان فتح امپراتوری اینکا توسط اسپانیاییها از ۸ تا ۹ نوامبر ۱۵۳۳ بود. اسپانیاییها با تلفات ناچیز به پیروزی قاطعی دست یافتند.
نبرد کوسکو در نوامبر ۱۵۳۳ بین نیروهای کونکیستادورهای اسپانیایی و اینکاها درگرفت.
نبرد مارایکایا در سال ۱۵۳۴ بین کونکیستادورهای اسپانیایی و نیروهای شورشی امپراتوری اینکا درگرفت که پایتخت آنها، کوسکو، در نوامبر ۱۵۳۳ توسط اسپانیاییها تصرف شده بود. ارتش اینکا توسط ژنرال مشهور، کویزکویز، فرماندهی میشد.
محاصره کوسکو (۶ مه ۱۵۳۶ – مارس ۱۵۳۷) محاصره شهر کوسکو توسط ارتش ساپا اینکا مانکو اینکا یوپانکی علیه پادگان کونکیستادورهای اسپانیایی و نیروهای کمکی هندی به رهبری هرناندو پیزارو با امید به احیای امپراتوری اینکا (۱۴۳۸–۱۵۳۳) بود. این محاصره ده ماه به طول انجامید و در نهایت ناموفق بود.
پائولو اینکا (۱۵۱۸–۱۵۴۹) یک ساپا اینکای دستنشانده بود که توسط اسپانیاییها پس از آنکه ساپا اینکای قبلی، مانکو اینکا یوپانکی، علیه اسپانیاییها شورش کرد و دولت کوچک نئو-اینکا را در ویلکابامبا تاسیس کرد، منصوب شد.
سایری توپاک (حدود ۱۵۳۵–۱۵۶۱) حاکم اینکا در پرو بود. او پسر خواهر و برادر، مانکو اینکا یوپانکی و کورا اوکلو بود. پس از مرگ مادرش در ۱۵۳۹ و پدرش در ۱۵۴۴، هر دو به دست فاتحان اسپانیایی، او حاکم دولت نئو-اینکا در ویلکابامبا شد. او تا سال ۱۵۶۰ حکومت کرد.
دیگو د کاسترو تیتو کوسی یوپانکی (۱۵۲۹ – ۱۵۷۱) حاکم اینکای ویلکابامبا و یکی مانده به آخرین رهبر دولت نئو-اینکا بود. او پسر مانکو اینکا یوپانکی بود. او در سال ۱۵۶۳، پس از مرگ برادر ناتنیاش، سایری توپاک، تاجگذاری کرد. او تا زمان مرگش در سال ۱۵۷۱، احتمالاً بر اثر ذاتالریه، حکومت کرد.
توپاک آمارو آخرین اینکای مشروعی بود که (در منطقه ویلکابامبا به عنوان دولت نئو-اینکا) حکومت کرد. با مرگ برادر بزرگترش تیتو کوسی، او دستور اعدام تمام اسپانیاییهای ساکن ویلکابامبا را صادر کرد و شورشی ناموفق و ضعیف علیه استعمارگران رهبری کرد. این امر منجر به مرگ او و پایان حاکمیت اینکاها شد، زیرا ویلکابامبا اشغال و بازماندگان به بردگی گرفته شدند.
در سال ۱۵۷۲، آخرین دژ اینکاها فتح شد و آخرین حاکم، توپاک آمارو، پسر مانکو، دستگیر و اعدام شد. این واقعه به مقاومت در برابر فتوحات اسپانیا تحت اقتدار سیاسی دولت اینکا پایان داد.
