دوشنبه سپتامبر 22, 1980 تا شنبه اوت 20, 1988
Iran-Iraq-Persian Gulf
جنگ ایران و عراق در ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۰ با حمله عراق به ایران آغاز شد و در ۲۰ اوت ۱۹۸۸ با پذیرش آتشبس با میانجیگری سازمان ملل توسط ایران پایان یافت. عراق قصد داشت جایگزین ایران به عنوان قدرت مسلط در خلیج فارس شود و نگران بود که انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ ایران باعث شود اکثریت شیعه عراق علیه دولت بعثی شورش کنند. این جنگ همچنین به دنبال سابقه طولانی اختلافات مرزی رخ داد و عراق قصد داشت استان نفتخیز خوزستان و کرانه شرقی اروندرود (شطالعرب) را ضمیمه خاک خود کند.
مهمترین اختلاف بر سر آبراه اروندرود بود. ایران خط مرزی تعیینشده در کنوانسیون آنگلو-عثمانی قسطنطنیه در نوامبر ۱۹۱۳ را رد کرد. ایران خواستار آن شد که مرز در امتداد تالوگ، یعنی عمیقترین نقطه کانال قابل کشتیرانی، تعیین شود.
سرانجام در سال ۱۹۳۷، ایران و عراق اولین معاهده مرزی خود را امضا کردند. این معاهده مرز آبی را در کرانه شرقی رودخانه تعیین کرد، به استثنای یک منطقه لنگرگاهی چهار مایلی در نزدیکی آبادان که به ایران اختصاص یافت و در آنجا مرز در امتداد تالوگ قرار داشت.
ایران اندکی پس از کودتای بعثیها در سال ۱۹۶۹ هیئتی را به عراق فرستاد و هنگامی که عراق از ادامه مذاکرات برای معاهده جدید خودداری کرد، ایران معاهده ۱۹۳۷ را لغو کرد.
آیتالله روحالله خمینی از عراقیها خواست تا دولت بعثی را سرنگون کنند که این موضوع با خشم شدید در بغداد مواجه شد. در ۱۷ ژوئیه ۱۹۷۹، با وجود فراخوان خمینی، صدام سخنرانیای در ستایش انقلاب ایران ایراد کرد و خواستار دوستی ایران و عراق بر اساس عدم دخالت در امور داخلی یکدیگر شد. هنگامی که خمینی با دعوت به انقلاب اسلامی در عراق، پیشنهاد صدام را رد کرد، صدام نگران شد.
در ۱۷ سپتامبر ۱۹۸۰، عراق به طور ناگهانی در پی انقلاب ایران، پروتکل الجزایر را لغو کرد. صدام حسین ادعا کرد که جمهوری اسلامی ایران از پایبندی به مفاد پروتکل الجزایر خودداری کرده و بنابراین عراق این پروتکل را باطل و بیاثر میداند. پنج روز بعد، ارتش عراق از مرز عبور کرد.
عراق در ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۰ تهاجم تمامعیاری را به ایران آغاز کرد. نیروی هوایی عراق با هدف نابودی نیروی هوایی ایران، حملات هوایی غافلگیرانهای را به ده پایگاه هوایی ایران انجام داد. این حمله نتوانست آسیب قابل توجهی به نیروی هوایی ایران وارد کند؛ اگرچه به برخی از زیرساختهای پایگاههای هوایی ایران آسیب رساند، اما نتوانست تعداد قابل توجهی از هواپیماها را نابود کند.
در ۲۲ سپتامبر، نبردی طولانی در شهر خرمشهر آغاز شد که در نهایت ۷۰۰۰ کشته در هر دو طرف بر جای گذاشت. ایرانیها با بازتاب ماهیت خونین این نبرد، خرمشهر را «خونینشهر» نامیدند.
روز بعد، عراق تهاجم زمینی را در جبههای به طول ۶۴۴ کیلومتر (۴۰۰ مایل) در سه حمله همزمان آغاز کرد. به گفته صدام، هدف از این تهاجم، کند کردن حرکت خمینی و خنثی کردن تلاشهای او برای صدور انقلاب اسلامی به عراق و کشورهای حوزه خلیج فارس بود.
اگرچه تهاجم هوایی عراق ایرانیها را غافلگیر کرد، اما نیروی هوایی ایران روز بعد با حملهای گسترده علیه پایگاههای هوایی و زیرساختهای عراق در عملیات کمان ۹۹ تلافی کرد. گروههایی از جنگندههای اف-۴ فانتوم و اف-۵ تایگر به اهدافی در سراسر عراق از جمله تأسیسات نفتی، سدها، کارخانههای پتروشیمی و پالایشگاههای نفت حمله کردند که شامل پایگاه هوایی موصل، بغداد و پالایشگاه نفت کرکوک بود.
در ۲۴ سپتامبر، نیروی دریایی ایران به بصره در عراق حمله کرد و دو پایانه نفتی در نزدیکی بندر فاو عراق را منهدم کرد که توانایی عراق برای صادرات نفت را کاهش داد. نیروهای زمینی ایران (که عمدتاً متشکل از سپاه پاسداران بودند) به داخل شهرها عقبنشینی کردند و در آنجا برای دفاع در برابر مهاجمان مستقر شدند.
تا ۳۰ سپتامبر، عراقیها موفق شده بودند ایرانیها را از حومه شهر پاکسازی کنند. روز بعد، عراقیها حملات پیادهنظام و زرهی را به داخل شهر آغاز کردند. پس از نبردهای سنگین خانه به خانه، عراقیها عقب رانده شدند.
در ۳۰ سپتامبر، نیروی هوایی ایران عملیات شمشیر سوزان را آغاز کرد و به راکتور هستهای تقریباً تکمیلشده اوسیراک در نزدیکی بغداد حمله کرد و آسیب شدیدی به آن وارد ساخت.
تا اول اکتبر، بغداد هشت بار مورد حمله هوایی قرار گرفته بود. در پاسخ، عراق حملات هوایی را علیه اهداف ایرانی آغاز کرد.
در ۱۴ اکتبر، عراقیها دومین تهاجم خود را آغاز کردند. ایرانیها عقبنشینی کنترلشدهای را از شهر، خیابان به خیابان، انجام دادند.
در نوامبر، صدام به نیروهایش دستور داد به سمت دزفول و اهواز پیشروی کنند و هر دو شهر را محاصره کنند. با این حال، تهاجم عراق توسط شبهنظامیان و نیروی هوایی ایران به شدت آسیب دیده بود. نیروی هوایی ایران انبارهای تدارکات ارتش و ذخایر سوخت عراق را نابود کرده بود و کشور را از طریق محاصره هوایی تحت فشار قرار داده بود.
تا ۲۴ اکتبر، بیشتر شهر تصرف شد و ایرانیها از رودخانه کارون عقبنشینی کردند. برخی از نیروهای مقاومت باقی ماندند و درگیری تا ۱۰ نوامبر ادامه یافت.
در ۲۸ نوامبر، ایران عملیات مروارید را آغاز کرد، یک حمله ترکیبی هوایی و دریایی که ۸۰ درصد نیروی دریایی عراق و تمام سایتهای راداری آن در بخش جنوبی کشور را نابود کرد.
در ۷ دسامبر، حسین اعلام کرد که عراق به حالت تدافعی درآمده است. تا پایان سال ۱۹۸۰، عراق حدود ۵۰۰ تانک ایرانی ساخت غرب را منهدم و ۱۰۰ تانک دیگر را به غنیمت گرفته بود.
در ۵ ژانویه ۱۹۸۱، ایران نیروهای خود را به اندازه کافی سازماندهی کرد تا یک تهاجم گسترده به نام عملیات نصر را آغاز کند.
در نبرد دزفول، لشکرهای زرهی ایران در یکی از بزرگترین نبردهای تانک جنگ، تقریباً نابود شدند. هنگامی که تانکهای ایرانی سعی کردند مانور دهند، در گل و لای باتلاقها گیر کردند و بسیاری از تانکها رها شدند. عراقیها ۴۵ تانک T-55 و T-62 را از دست دادند، در حالی که ایرانیها ۱۰۰ تا ۲۰۰ تانک چیفتن و M-60 را از دست دادند. خبرنگاران حدود ۱۵۰ تانک ایرانی منهدم شده یا متروکه و همچنین ۴۰ تانک عراقی را شمارش کردند. ۱۴۱ ایرانی در طول این نبرد کشته شدند.
نیروی هوایی عراق که به شدت توسط ایرانیها آسیب دیده بود، به پایگاه هوایی اچ-۳ در غرب عراق، نزدیک مرز اردن و دور از ایران منتقل شد. با این حال، در ۳ آوریل ۱۹۸۱، نیروی هوایی ایران از هشت جنگنده بمبافکن اف-۴ فانتوم، چهار اف-۱۴ تامکت، سه تانکر سوخترسان بوئینگ ۷۰۷ و یک هواپیمای فرماندهی بوئینگ ۷۴۷ برای انجام یک حمله غافلگیرانه به اچ-۳ استفاده کرد که منجر به نابودی ۲۷ تا ۵۰ جت جنگنده و بمبافکن عراقی شد.
تا اواخر سال ۱۹۸۱، ایران به حالت تهاجمی بازگشت و عملیات جدیدی (عملیات ثامنالائمه) را آغاز کرد که به محاصره آبادان توسط عراق در ۲۷ تا ۲۹ سپتامبر ۱۹۸۱ پایان داد.
در ۱۵ اکتبر، پس از شکستن محاصره، یک کاروان بزرگ ایرانی توسط تانکهای عراقی مورد کمین قرار گرفت و در نبرد تانکی که در پی آن رخ داد، ایران ۲۰ تانک چیفتن و سایر خودروهای زرهی را از دست داد و از قلمرویی که قبلاً به دست آورده بود، عقبنشینی کرد.
در ۲۹ نوامبر ۱۹۸۱، ایران عملیات طریقالقدس را با سه تیپ ارتش و هفت تیپ سپاه پاسداران آغاز کرد.
عراقیها در گشتزنی مناسب مناطق اشغالی خود ناکام ماندند و ایرانیها یک جاده ۱۴ کیلومتری (۱۴۰۰۰ متری) را از میان تپههای شنی محافظتنشده ساختند و حمله خود را از پشت جبهه عراق آغاز کردند. شهر بستان تا ۷ دسامبر از لشکرهای عراقی بازپس گرفته شد.
در یک جلسه کابینه در بغداد، ریاض ابراهیم حسین، وزیر بهداشت، پیشنهاد کرد که صدام میتواند به طور موقت از قدرت کنارهگیری کند تا راه برای آتشبس با ایران هموار شود و سپس دوباره به قدرت بازگردد. صدام که آزرده شده بود، پرسید که آیا کس دیگری در کابینه با ایده وزیر بهداشت موافق است یا خیر. وقتی هیچکس برای حمایت دست خود را بلند نکرد، او ریاض حسین را به اتاق مجاور برد، در را بست و با کلت خود به او شلیک کرد. صدام به اتاق بازگشت و جلسه خود را ادامه داد.
عراقیها با درک اینکه ایرانیها قصد حمله دارند، تصمیم گرفتند در ۱۹ مارس با عملیات الفوز العظیم (پیروزی بزرگ) پیشدستی کنند. آنها با استفاده از تعداد زیادی تانک، هلیکوپتر و جت جنگنده به تجمع نیروهای ایرانی در اطراف تنگه رقابیه حمله کردند. اگرچه صدام و ژنرالهایش تصور میکردند که موفق شدهاند، اما در واقع نیروهای ایرانی کاملاً دستنخورده باقی ماندند.
عملیات بزرگ بعدی ایران، به رهبری سرهنگ وقت علی صیاد شیرازی، عملیات فتحالمبین بود. در ۲۲ مارس ۱۹۸۲، ایران حملهای را آغاز کرد که نیروهای عراقی را غافلگیر کرد: آنها با استفاده از هلیکوپترهای شینوک، پشت خطوط عراق فرود آمدند، توپخانههای آنها را خاموش کردند و یک مقر فرماندهی عراقی را به تصرف درآوردند. سپس بسیج ایران حملات «موج انسانی» را با حضور ۱۰۰۰ رزمنده در هر موج آغاز کرد. اگرچه آنها تلفات سنگینی دادند، اما در نهایت خطوط عراق را شکستند. عملیات فتحالمبین یک پیروزی برای ایران بود؛ نیروهای عراقی از شوش، دزفول و اهواز رانده شدند. نیروهای مسلح ایران ۳۲۰ تا ۴۰۰ تانک و خودروی زرهی عراقی را در یک موفقیت پرهزینه منهدم کردند.
در آوریل ۱۹۸۲، رژیم رقیب بعثی در سوریه، یکی از معدود کشورهایی که از ایران حمایت میکرد، خط لوله کرکوک-بانیاس را که به نفت عراق اجازه میداد به تانکرهای مدیترانه برسد، بست و بودجه عراق را ۵ میلیارد دلار در ماه کاهش داد. اما عربستان سعودی، کویت و سایر کشورهای خلیج فارس، عراق را از ورشکستگی نجات دادند.
در آمادهسازی برای عملیات بیتالمقدس، ایرانیها حملات هوایی متعددی را علیه پایگاههای هوایی عراق انجام دادند و ۴۷ جت (از جمله جتهای جنگنده جدید میراژ اف-۱ عراق از فرانسه) را منهدم کردند؛ این امر به ایرانیها برتری هوایی بر میدان نبرد داد و به آنها اجازه داد تا تحرکات نیروهای عراقی را زیر نظر بگیرند.
در ۲۹ آوریل، ایران حمله را آغاز کرد. ۷۰ هزار نفر از اعضای سپاه پاسداران و بسیج در چندین محور - بستان، سوسنگرد، کرانه غربی رود کارون و اهواز - حمله کردند. بسیج حملات موج انسانی را آغاز کرد که با پشتیبانی ارتش منظم و سپاه پاسداران به همراه تانکها و هلیکوپترها دنبال شد.
تحت فشار شدید ایران، نیروهای عراقی عقبنشینی کردند. تا ۱۲ مه، ایران تمام نیروهای عراقی را از منطقه سوسنگرد بیرون راند.
در ساعات اولیه صبح ۲۳ مه ۱۹۸۲، ایرانیها پیشروی به سمت خرمشهر را از آن سوی رود کارون آغاز کردند. این بخش از عملیات بیتالمقدس توسط لشکر ۷۷ خراسان با تانکها به همراه سپاه پاسداران و بسیج هدایت میشد.
ایرانیها با حملات هوایی ویرانگر و آتش سنگین توپخانه به عراقیها ضربه زدند، از رود کارون عبور کردند، سرپلها را تصرف کردند و حملات موج انسانی را به سمت شهر آغاز کردند. حصار دفاعی صدام فرو ریخت؛ در کمتر از ۴۸ ساعت نبرد، شهر سقوط کرد و ۱۹ هزار عراقی تسلیم ایرانیها شدند.
یک خلبان فراری که در ژوئن ۱۹۸۲ با میگ-۲۱ خود به سوریه گریخت، فاش کرد که نیروی هوایی عراق تنها سه اسکادران جنگنده بمبافکن باقیمانده دارد که قادر به انجام عملیات تهاجمی به داخل ایران هستند. هوانیروز ارتش عراق وضعیت کمی بهتری داشت و هنوز میتوانست بیش از ۷۰ هلیکوپتر را عملیاتی نگه دارد.
با موفقیتهای ایران در میدان نبرد، ایالات متحده حمایت خود را از دولت عراق افزایش داد. پرزیدنت رونالد ریگان تصمیم گرفت که ایالات متحده «نمیتواند اجازه دهد عراق جنگ را به ایران ببازد» و اینکه ایالات متحده «هر کاری که لازم باشد برای جلوگیری از شکست عراق انجام خواهد داد». ریگان این سیاست را با صدور یک دستورالعمل تصمیمگیری امنیت ملی در ژوئن ۱۹۸۲ رسمی کرد و عراق را از فهرست کشورهای «حامی تروریسم» حذف نمود و سلاحهایی مانند هویتزر را از طریق اردن به عراق فروخت.
در ۲۰ ژوئن ۱۹۸۲، صدام اعلام کرد که خواهان صلح است و پیشنهاد آتشبس فوری و عقبنشینی از خاک ایران ظرف دو هفته را داد. خمینی در پاسخ گفت که جنگ تا زمانی که دولت جدیدی در عراق روی کار نیاید و غرامت پرداخت نشود، پایان نخواهد یافت. او اعلام کرد که ایران به عراق حمله خواهد کرد و تا زمانی که رژیم بعث با یک جمهوری اسلامی جایگزین نشود، متوقف نخواهد شد.
ایرانیها حمله خود را در جنوب عراق، نزدیک بصره برنامهریزی کردند. این عملیات که «عملیات رمضان» نامیده شد، شامل بیش از ۱۸۰ هزار نیرو از هر دو طرف بود و یکی از بزرگترین نبردهای زمینی از زمان جنگ جهانی دوم به شمار میرفت.
در ۱۶ ژوئیه، ایران دوباره در مناطق شمالیتر تلاش کرد و موفق شد عراقیها را عقب براند. با این حال، تنها در ۱۳ کیلومتری (۸.۱ مایلی) بصره، نیروهای ایرانی که تجهیزات کمی داشتند، از سه طرف توسط عراقیهای مجهز به سلاحهای سنگین محاصره شدند. برخی اسیر و بسیاری کشته شدند. تنها حمله لحظه آخری بالگردهای AH-1 کبرای ایرانی مانع از شکست کامل نیروهای ایرانی توسط عراقیها شد. آنها در دفع پیشرویهای ایران موفق بودند، اما تلفات سنگینی متحمل شدند.
پس از شکست ایران در عملیات رمضان، آنها تنها چند حمله کوچکتر انجام دادند. در جریان عملیات مسلم بن عقیل (۱ تا ۷ اکتبر)، ایران ۱۵۰ کیلومتر مربع (۵۸ مایل مربع) از قلمرو مورد مناقشه در امتداد مرز بینالمللی را بازپس گرفت و قبل از اینکه توسط حملات بالگردی و زرهی عراق متوقف شود، به حومه مندلی رسید.
در جریان عملیات محرم (۱ تا ۲۱ نوامبر)، ایرانیها با کمک جنگندهها و بالگردهای خود بخشی از میدان نفتی بیات را تصرف کردند و ۱۰۵ تانک، ۷۰ نفربر زرهی و ۷ هواپیمای عراقی را با تلفات اندک منهدم کردند. آنها تقریباً خطوط عراقیها را شکستند اما پس از اعزام نیروهای کمکی توسط عراق، در تصرف مندلی ناکام ماندند.
در عملیات فجر النصر که در ۶ فوریه ۱۹۸۳ آغاز شد، ایرانیها تمرکز خود را از بخشهای جنوبی به بخشهای مرکزی و شمالی تغییر دادند. ایران با بهکارگیری ۲۰۰ هزار نیروی «ذخیره نهایی» سپاه پاسداران، در امتداد یک نوار ۴۰ کیلومتری (۲۵ مایلی) در نزدیکی العماره عراق، در حدود ۲۰۰ کیلومتری (۱۲۰ مایلی) جنوب شرقی بغداد، در تلاشی برای رسیدن به بزرگراههای متصلکننده شمال و جنوب عراق حمله کرد. این حمله توسط ۶۰ کیلومتر (۳۷ مایل) زمینهای ناهموار، جنگلها و سیلابهای رودخانهای که راه العماره را پوشانده بود، متوقف شد، اما عراقیها نتوانستند ایرانیها را به عقب برانند. ایران توپخانه خود را به سمت بصره، العماره و مندلی هدایت کرد.
تا ۲۷ فوریه، آنها جزیره را تصرف کرده بودند، اما تلفات فاجعهباری در بخش بالگردی توسط نیروی هوایی عراق متحمل شدند. در آن روز، آرایش عظیمی از بالگردهای ایرانی که نیروهای پاسدار را حمل میکردند، توسط هواپیماهای جنگی عراق (میگها، میراژها و سوخوها) رهگیری شدند.
از اوایل ۱۹۸۳ تا ۱۹۸۴، ایران مجموعهای از چهار عملیات والفجر (که در نهایت به ۱۰ عملیات رسید) را آغاز کرد. در جریان عملیات والفجر ۱، در اوایل فوریه ۱۹۸۳، ۵۰ هزار نیروی ایرانی از سمت دزفول به سمت غرب حمله کردند و با ۵۵ هزار نیروی عراقی روبرو شدند. هدف ایران قطع جاده بصره به بغداد در بخش مرکزی بود.
در جریان عملیات والفجر ۲، ایرانیها در آوریل ۱۹۸۳ با حمایت از کردها در شمال، عملیات شورش نیابتی را هدایت کردند. با حمایت کردها، ایرانیها در ۲۳ ژوئیه ۱۹۸۳ حمله کردند، شهر عراقی حاج عمران را تصرف کردند و آن را در برابر ضدحمله گاز سمی عراق حفظ کردند. این عملیات عراق را بر آن داشت تا بعداً حملات شیمیایی بیرویه علیه کردها انجام دهد.
ایرانیها در ۳۰ ژوئیه ۱۹۸۳، در جریان عملیات والفجر ۳، تلاش کردند تا فعالیتها در شمال را بیشتر گسترش دهند. ایران فرصتی دید تا نیروهای عراقی که جادههای بین شهرهای کوهستانی مرزی ایران یعنی مهران، دهلران و ایلام را کنترل میکردند، کنار بزند. عراق حملات هوایی انجام داد و بالگردهای تهاجمی را به کلاهکهای شیمیایی مجهز کرد؛ اگرچه این کار بیاثر بود، اما علاقه فزاینده ستاد کل ارتش عراق و صدام به استفاده از سلاحهای شیمیایی را نشان داد. در نهایت، ۱۷ هزار نفر در هر دو طرف کشته شدند، بدون اینکه دستاوردی برای هیچیک از دو کشور داشته باشد.
تمرکز عملیات والفجر ۴ در سپتامبر ۱۹۸۳ بر بخش شمالی در کردستان ایران بود. سه لشکر منظم ایران، سپاه پاسداران و عناصر حزب دموکرات کردستان (KDP) در مریوان و سردشت جمع شدند تا شهر بزرگ سلیمانیه عراق را تهدید کنند. استراتژی ایران فشار بر قبایل کرد برای اشغال دره پنجوین بود که در ۴۵ کیلومتری (۲۸ مایلی) سلیمانیه و ۱۴۰ کیلومتری (۸۷ مایلی) میدانهای نفتی کرکوک قرار داشت. برای جلوگیری از این پیشروی، عراق بالگردهای تهاجمی Mi-8 مجهز به سلاحهای شیمیایی را مستقر کرد و ۱۲۰ سورتی پرواز علیه نیروی ایرانی انجام داد که آنها را در ۱۵ کیلومتری (۹.۳ مایلی) خاک عراق متوقف کرد. ۵ هزار ایرانی و ۲۵۰۰ عراقی کشته شدند.
به اصطلاح «جنگ نفتکشها» زمانی آغاز شد که عراق در اوایل سال ۱۹۸۴ به پایانه نفتی و نفتکشها در جزیره خارگ حمله کرد. هدف عراق از حمله به کشتیرانی ایران، تحریک ایرانیها به تلافی با اقدامات شدید، مانند بستن تنگه هرمز به روی تمام ترافیک دریایی بود تا بدین ترتیب مداخله آمریکا را به همراه داشته باشد؛ ایالات متحده چندین بار تهدید کرده بود که در صورت بسته شدن تنگه هرمز مداخله خواهد کرد.
در ۷ فوریه ۱۹۸۴، در جریان اولین جنگ شهرها، صدام به نیروی هوایی خود دستور داد به یازده شهر ایران حمله کنند.
بمباران شهرها در ۲۲ فوریه ۱۹۸۴ متوقف شد. اگرچه صدام قصد داشت با این حملات روحیه ایران را تضعیف کرده و آنها را مجبور به مذاکره کند، اما این حملات تأثیر چندانی نداشت و ایران به سرعت خسارات وارده را ترمیم کرد.
عملیات خیبر در ۲۴ فوریه با عبور پیادهنظام ایران از هورالهویزه با استفاده از قایقهای موتوری و بالگردهای ترابری در یک حمله آبی-خاکی آغاز شد. ایرانیها با پیاده کردن نیروها از طریق بالگرد در جزیره مجنون، به این جزیره حیاتی نفتخیز حمله کردند و خطوط ارتباطی بین العماره و بصره را قطع نمودند. سپس آنها به پیشروی خود به سمت القرنه ادامه دادند.
تا ۲۹ فوریه، ایرانیها به حومه القرنه رسیده و در حال نزدیک شدن به بزرگراه بغداد-بصره بودند. آنها از هورها خارج شده و به زمینهای باز بازگشته بودند، جایی که با سلاحهای متعارف عراقی از جمله توپخانه، تانک، نیروی هوایی و گاز خردل مواجه شدند. ۱۲۰۰ سرباز ایرانی در این ضدحمله کشته شدند. ایرانیها به هورها عقبنشینی کردند، اگرچه همچنان کنترل آنجا و جزیره مجنون را در دست داشتند.
عراق بارها تأسیسات اصلی صادرات نفت ایران در جزیره خارگ را بمباران کرد که خسارات سنگین و فزایندهای به بار آورد. به عنوان اولین پاسخ به این حملات، ایران در ۱۳ مه ۱۹۸۴ به یک نفتکش کویتی حامل نفت عراق در نزدیکی بحرین و همچنین در ۱۶ مه به یک نفتکش سعودی در آبهای عربستان حمله کرد.
پس از آن، حملات به کشتیهای کشورهای غیرمتخاصم در خلیج فارس به شدت افزایش یافت و هر دو کشور در تلاش برای محروم کردن طرف مقابل از تجارت، به نفتکشها و کشتیهای تجاری کشورهای بیطرف حمله میکردند. حملات ایران به کشتیهای سعودی منجر به سرنگونی دو فروند اف-۴ فانتوم ۲ توسط اف-۱۵های عربستان در ۵ ژوئن ۱۹۸۴ شد.
ایران عملیات والفجر ۷ را از ۱۸ تا ۲۵ اکتبر ۱۹۸۴ اجرا کرد که طی آن شهر مهران را که از ابتدای جنگ توسط عراقیها اشغال شده بود، بازپس گرفت.
عراقیها در ۲۸ ژانویه ۱۹۸۵ دوباره حمله کردند؛ آنها شکست خوردند و ایرانیها در ۱۱ مارس ۱۹۸۵ با یک حمله بزرگ علیه بزرگراه بغداد-بصره (یکی از معدود حملات بزرگ انجام شده در سال ۱۹۸۵) که با نام عملیات بدر (به یاد نبرد بدر، اولین پیروزی نظامی محمد در مکه) شناخته میشد، پاسخ دادند.
شدت حمله ایران خطوط عراقیها را در هم شکست. سپاه پاسداران با پشتیبانی تانک و توپخانه در ۱۴ مارس از شمال القرنه عبور کرد. همان شب ۳۰۰۰ نیروی ایرانی با استفاده از پلهای شناور به رودخانه دجله رسیدند و از آن عبور کردند و بخشی از بزرگراه ۶ بغداد-بصره را تصرف کردند، کاری که در عملیاتهای والفجر ۵ و ۶ در انجام آن ناکام مانده بودند.
صدام با انجام حملات شیمیایی علیه مواضع ایران در امتداد بزرگراه و آغاز دومین «جنگ شهرها» با یک کارزار هوایی و موشکی علیه بیست تا سی مرکز جمعیتی ایران از جمله تهران، پاسخ داد.
از آنجا که تلاشهای جنگی ایران به بسیج مردمی متکی بود، قدرت نظامی آنها در واقع کاهش یافت و ایران پس از کربلای ۵ قادر به انجام هیچ حمله بزرگی نبود. در نتیجه، برای اولین بار از سال ۱۹۸۲، ابتکار عمل در نبرد به سمت ارتش منظم تغییر یافت. از آنجا که ارتش منظم بر پایه سربازگیری اجباری بود، این امر جنگ را حتی کمتر محبوب کرد. بسیاری از ایرانیها شروع به تلاش برای فرار از درگیری کردند. از اوایل مه ۱۹۸۵، تظاهرات ضد جنگ در ۷۴ شهر سراسر ایران برگزار شد که توسط رژیم سرکوب شد و منجر به تیراندازی و کشته شدن برخی از معترضان گردید.
در ۶ ژانویه ۱۹۸۶، عراقیها حملهای را برای بازپسگیری جزیره مجنون آغاز کردند. با این حال، آنها به سرعت در بنبست مقابل ۲۰۰ هزار پیادهنظام ایرانی که توسط لشکرهای آبی-خاکی تقویت شده بودند، گرفتار شدند. با این وجود، آنها موفق شدند جای پایی در بخش جنوبی جزیره به دست آورند.
در شب ۱۰ تا ۱۱ فوریه ۱۹۸۶، ایرانیها عملیات والفجر ۸ را آغاز کردند که در آن ۳۰ هزار نیرو شامل پنج لشکر ارتش و نیروهایی از سپاه پاسداران و بسیج در یک حمله دو جانبه برای تصرف شبهجزیره فاو در جنوب عراق، تنها منطقهای که با خلیج فارس هممرز بود، پیشروی کردند. تصرف فاو و امالقصر هدف اصلی ایران بود.
تصرف ناگهانی فاو عراقیها را شوکه کرد، زیرا آنها فکر میکردند عبور ایرانیها از اروندرود غیرممکن است. در ۱۲ فوریه ۱۹۸۶، عراقیها ضدحملهای را برای بازپسگیری فاو آغاز کردند که پس از یک هفته نبرد سنگین شکست خورد.
در ۲۴ فوریه ۱۹۸۶، صدام یکی از بهترین فرماندهان خود، سپهبد ماهر عبدالرشید، و گارد جمهوری را برای آغاز حملهای جدید جهت بازپسگیری فاو اعزام کرد. دور جدیدی از نبردهای سنگین رخ داد. با این حال، تلاشهای آنها دوباره با شکست مواجه شد و تانکها و هواپیماهای بسیاری را از دست دادند: لشکر ۱۵ مکانیزه آنها تقریباً به طور کامل نابود شد.
در مارس ۱۹۸۶، ایرانیها سعی کردند با تلاش برای تصرف امالقصر موفقیت خود را ادامه دهند، که در صورت موفقیت، عراق را به طور کامل از خلیج فارس جدا میکرد و نیروهای ایرانی را در مرز با کویت مستقر میساخت. با این حال، این حمله به دلیل کمبود زرهپوشهای ایرانی شکست خورد.
در آوریل ۱۹۸۶، آیتالله خمینی فتوایی صادر کرد که در آن اعلام شد جنگ باید تا مارس ۱۹۸۷ پیروز شود. ایرانیها تلاشهای جذب نیرو را افزایش دادند و ۶۵۰ هزار داوطلب به دست آوردند. خصومت بین ارتش و سپاه پاسداران دوباره بالا گرفت، به طوری که ارتش خواهان استفاده از حملات نظامی محدودتر و دقیقتر بود، در حالی که سپاه پاسداران میخواست حملات بزرگی را انجام دهد. ایران که به موفقیتهای خود اطمینان داشت، شروع به برنامهریزی برای بزرگترین حملات جنگ کرد که آنها را «حملات نهایی» نامیدند.
در ۱۵ تا ۱۹ مه، سپاه دوم ارتش عراق با پشتیبانی بالگردهای تهاجمی به شهر مهران حمله کرد و آن را به تصرف درآورد. صدام سپس به ایرانیها پیشنهاد داد که مهران را با فاو مبادله کنند. ایرانیها این پیشنهاد را رد کردند. عراق سپس به حمله خود ادامه داد و تلاش کرد به عمق خاک ایران پیشروی کند. با این حال، حمله عراق به سرعت توسط بالگردهای AH-1 کبرای ایران مجهز به موشکهای تاو دفع شد که تعداد زیادی از تانکها و خودروهای عراقی را منهدم کردند.
ایرانیها نیروهای خود را در ارتفاعات اطراف مهران مستقر کردند. در ۳۰ ژوئن، آنها با استفاده از تاکتیکهای جنگ کوهستانی حمله خود را آغاز کردند.
ایران موفق شد تا ۳ ژوئیه ۱۹۸۶ شهر مهران را بازپس بگیرد.
صدام در ۴ ژوئیه به گارد جمهوری دستور داد تا شهر را بازپس بگیرند، اما حمله آنها بینتیجه بود. تلفات عراق به اندازهای سنگین بود که به ایرانیها اجازه داد مناطقی را در داخل خاک عراق نیز تصرف کنند و ارتش عراق را چنان تضعیف کرد که تا دو سال آینده قادر به انجام عملیات تهاجمی بزرگ نباشد.
در ۲۵ دسامبر ۱۹۸۶، ایران عملیات کربلای ۴ را آغاز کرد (کربلا به نبرد کربلای حسین بن علی اشاره دارد). به گفته ژنرال عراقی رعد الحمدانی، این یک حمله ایذایی بود. ایرانیها یک حمله آبی-خاکی را علیه جزیره عراقی امالرصاص در اروندرود، موازی با خرمشهر، آغاز کردند. آنها سپس یک پل شناور نصب کردند و به حمله ادامه دادند و در نهایت جزیره را در یک موفقیت پرهزینه تصرف کردند، اما در پیشروی بیشتر ناکام ماندند؛ ایرانیها ۶۰,۰۰۰ تلفات و عراقیها ۹,۵۰۰ تلفات داشتند.
همزمان با عملیات کربلای ۵، ایران همچنین عملیات کربلای ۶ را علیه عراقیها در قصر شیرین در غرب ایران آغاز کرد تا از انتقال سریع یگانهای عراقی به سمت جنوب برای دفاع در برابر حمله کربلای ۵ جلوگیری کند. این حمله توسط پیادهنظام بسیج و لشکر ۳۱ عاشورای سپاه پاسداران و لشکر ۷۷ پیاده خراسان ارتش انجام شد. بسیجیان به خطوط عراقیها حمله کردند و پیادهنظام عراق را مجبور به عقبنشینی کردند. یک ضدحمله زرهی عراق، بسیجیان را در یک حرکت گازانبری محاصره کرد، اما لشکرهای تانک ایران حمله کردند و محاصره را شکستند. حمله ایران در نهایت با حملات شیمیایی گسترده عراق متوقف شد.
محاصره بصره، با نام رمز عملیات کربلای ۵، یک عملیات تهاجمی بود که توسط ایران در اوایل سال ۱۹۸۷ با هدف تصرف شهر بندری بصره در عراق انجام شد. این نبرد که به دلیل تلفات گسترده و شرایط سهمگینش شناخته میشود، بزرگترین نبرد جنگ بود و ثابت کرد که آغاز پایان جنگ ایران و عراق است. اگرچه نیروهای ایرانی از مرز عبور کردند و بخش شرقی استان بصره را تصرف کردند، اما این عملیات با بنبست به پایان رسید.
در جریان عملیات نصر ۴، نیروهای ایرانی شهر سلیمانیه را محاصره کردند و با کمک پیشمرگهها بیش از ۱۴۰ کیلومتر در خاک عراق نفوذ کرده و به شهر نفتخیز کرکوک و دیگر میادین نفتی شمال حمله کردند و تهدید به تصرف آنها نمودند. نصر ۴ موفقترین عملیات انفرادی ایران در طول جنگ محسوب میشد، اما نیروهای ایرانی نتوانستند دستاوردهای خود را تثبیت کرده و پیشروی خود را ادامه دهند؛ اگرچه این تهاجمات همراه با قیام کردها توان عراق را تحلیل برد، اما تلفات در شمال به معنای شکستی فاجعهبار برای عراق نبود.
ناو استارک متعلق به نیروی دریایی ایالات متحده، در ۱۷ مه ۱۹۸۷ توسط دو موشک ضدکشتی اگزوسه که از یک هواپیمای میراژ اف-۱ عراقی شلیک شده بود، مورد اصابت قرار گرفت. موشکها تقریباً در زمانی شلیک شدند که هواپیما یک هشدار رادیویی معمول از سوی استارک دریافت کرده بود. ناوچه نتوانست موشکها را با رادار شناسایی کند و هشدار تنها لحظاتی قبل از اصابت توسط دیدهبان داده شد. هر دو موشک به کشتی برخورد کردند و یکی از آنها در محل استراحت خدمه منفجر شد که منجر به کشته شدن ۳۷ ملوان و زخمی شدن ۲۱ نفر گردید.
در ۲۸ ژوئن، بمبافکنهای عراقی با استفاده از بمبهای شیمیایی گاز خردل به شهر ایرانی سردشت در نزدیکی مرز حمله کردند. اگرچه پیش از آن بسیاری از شهرها بمباران شده بودند و نیروها با گاز مورد حمله قرار گرفته بودند، اما این اولین باری بود که عراقیها به یک منطقه غیرنظامی با گاز سمی حمله میکردند. یک چهارم جمعیت ۲۰ هزار نفری آن زمان شهر دچار سوختگی و آسیب شدند و ۱۱۳ نفر بلافاصله جان باختند، در حالی که بسیاری دیگر در دهههای بعد جان خود را از دست دادند و از عوارض سلامتی رنج بردند.
در ۲۰ ژوئیه، شورای امنیت سازمان ملل قطعنامه ۵۹۸ به پیشنهاد آمریکا را تصویب کرد که خواستار پایان دادن به درگیریها و بازگشت به مرزهای پیش از جنگ بود. این قطعنامه از سوی ایران به دلیل اینکه اولین قطعنامهای بود که خواستار بازگشت به مرزهای پیش از جنگ و تشکیل کمیسیونی برای تعیین متجاوز و غرامت میشد، مورد توجه قرار گرفت.
حملات به نفتکشها ادامه یافت. ایران و عراق هر دو در طول چهار ماه اول سال حملات مکرری انجام دادند. ایران عملاً با قایقهای تندرو نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، یک جنگ چریکی دریایی را پیش میبرد، در حالی که عراق با هواپیماهای خود حمله میکرد. در سال ۱۹۸۷، کویت درخواست کرد که نفتکشهایش با پرچم ایالات متحده تغییر پرچم دهند. آنها این کار را در ماه مارس انجام دادند و نیروی دریایی ایالات متحده عملیات ارنست ویل (Earnest Will) را برای اسکورت نفتکشها آغاز کرد. نتیجه عملیات ارنست ویل این بود که در حالی که نفتکشهای حامل نفت عراق/کویت محافظت میشدند، نفتکشهای ایرانی و نفتکشهای بیطرفی که به مقصد ایران حرکت میکردند، بدون محافظت باقی ماندند که این امر منجر به خسارات برای ایران و تضعیف تجارت آن با کشورهای خارجی شد و اقتصاد ایران را بیش از پیش تحت فشار قرار داد.
در ۲۴ سپتامبر، یگان ویژه نیروی دریایی ایالات متحده (SEALS) کشتی مینگذار ایرانی «ایران اجر» را تصرف کرد که یک فاجعه دیپلماتیک برای ایرانیان که از پیش منزوی بودند، به شمار میرفت.
ایران موشکهای کرم ابریشم (Silkworm) را برای حمله به برخی کشتیها مستقر کرد، اما تنها تعداد کمی از آنها شلیک شد و در پاسخ به حملات موشکی کرم ابریشم ایران به نفتکشهای کویتی، عملیات کمانگیر چابک (Nimble Archer) آغاز شد که طی آن دو سکوی نفتی ایران در خلیج فارس منهدم گردید.
در ۱۷ آوریل ۱۹۸۸، عراق عملیات رمضان مبارک را به عنوان یک حمله غافلگیرانه علیه ۱۵۰۰۰ نیروی بسیجی در شبهجزیره فاو آغاز کرد و در عرض ۴۸ ساعت، تمام نیروهای ایرانی کشته یا از شبهجزیره فاو بیرون رانده شدند.
در همان روز حمله عراق به شبهجزیره فاو، نیروی دریایی ایالات متحده عملیات آخوندک را در تلافی آسیب دیدن یک کشتی جنگی توسط مینهای ایران آغاز کرد. ایران در این نبرد سکوهای نفتی، ناوشکنها و ناوچههای خود را از دست داد؛ این نبرد تنها زمانی پایان یافت که رئیسجمهور ریگان تصمیم گرفت که نیروی دریایی ایران به اندازه کافی سرکوب شده است.
در ۲۵ مه ۱۹۸۸، عراق اولین عملیات از پنج عملیات «توکلنا علی الله» را آغاز کرد که شامل یکی از بزرگترین آتشبارهای توپخانهای در تاریخ، همراه با استفاده از سلاحهای شیمیایی بود. تالابها به دلیل خشکسالی خشک شده بودند و به عراقیها اجازه دادند تا با استفاده از تانکها، استحکامات میدانی ایران را دور بزنند و ایرانیها را پس از کمتر از ۱۰ ساعت نبرد از شهر مرزی شلمچه بیرون کنند.
خمینی در مواجهه با چنین تلفاتی، هاشمی رفسنجانی را به عنوان فرمانده کل قوا منصوب کرد، هرچند او در واقع ماهها بود که این سمت را در اختیار داشت. رفسنجانی دستور یک ضدحمله ناامیدانه به داخل خاک عراق را صادر کرد که در ۱۳ ژوئن ۱۹۸۸ آغاز شد. نیروهای ایرانی از میان سنگرهای عراقی نفوذ کرده و ۱۰ کیلومتر (۶.۲ مایل) در خاک عراق پیشروی کردند و موفق شدند با استفاده از هواپیماهای جنگنده به کاخ ریاست جمهوری صدام در بغداد حمله کنند. پس از سه روز نبرد، نیروهای ایرانی که تلفات سنگینی دیده بودند، دوباره به مواضع اصلی خود عقب رانده شدند.
در ۱۸ ژوئن، عراق عملیات چلچراغ را در هماهنگی با سازمان مجاهدین خلق (MEK) در اطراف مهران آغاز کرد. آنها با ۵۳۰ سورتی پرواز و استفاده گسترده از گاز اعصاب، نیروهای ایرانی در منطقه را درهم کوبیدند، ۳۵۰۰ نفر را کشتند و تقریباً یک لشکر از سپاه پاسداران را نابود کردند. مهران بار دیگر تصرف و توسط مجاهدین خلق اشغال شد. عراق همچنین حملات هوایی به مراکز جمعیتی و اهداف اقتصادی ایران انجام داد و ۱۰ تأسیسات نفتی را به آتش کشید.
در ۲۵ ژوئن، عراق دومین عملیات توکلنا علی الله را علیه ایرانیان در جزیره مجنون آغاز کرد. کماندوهای عراقی با استفاده از شناورهای آبی-خاکی، عقبه نیروهای ایرانی را مسدود کردند و سپس با استفاده از صدها تانک و آتشبارهای سنگین توپخانه متعارف و شیمیایی، پس از ۸ ساعت نبرد، جزیره را بازپس گرفتند.
در ۲ ژوئیه، ایران با تأخیر یک ستاد فرماندهی مشترک تشکیل داد که سپاه پاسداران، ارتش و شورشیان کرد را متحد کرد و به رقابت بین ارتش و سپاه پاسداران پایان داد.
ناو یواساس وینسنس پرواز ۶۵۵ هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران را سرنگون کرد که منجر به کشته شدن ۲۹۰ مسافر و خدمه شد. فقدان همدردی بینالمللی رهبران ایران را نگران کرد و آنها به این نتیجه رسیدند که ایالات متحده در آستانه آغاز یک جنگ تمامعیار علیه آنهاست و عراق در آستانه استفاده از تمام زرادخانه شیمیایی خود علیه شهرهای آنها قرار دارد.
تا ۱۲ ژوئیه، عراقیها شهر دهلران را در ۳۰ کیلومتری (۱۹ مایلی) داخل خاک ایران به همراه ۲۵۰۰ سرباز و مقدار زیادی زره و تجهیزات تصرف کردند که انتقال آنها به عراق چهار روز طول کشید. عراقیها مدت کوتاهی پس از آن از دهلران عقبنشینی کردند و ادعا کردند که «هیچ تمایلی به تسخیر خاک ایران ندارند.»
تحت تهدید یک تهاجم جدید و حتی قدرتمندتر، فرمانده کل قوا رفسنجانی در ۱۴ ژوئیه به نیروهای ایرانی دستور داد از حاج عمران در کردستان عقبنشینی کنند. ایرانیها علناً این اقدام را عقبنشینی توصیف نکردند و در عوض آن را «عقبنشینی تاکتیکی» نامیدند.
در این مقطع، عناصری از رهبری ایران به رهبری رفسنجانی (که در ابتدا بر ادامه جنگ اصرار داشت)، خمینی را متقاعد کردند که آتشبس را بپذیرد. در ۲۰ ژوئیه ۱۹۸۸، ایران قطعنامه ۵۹۸ را پذیرفت و تمایل خود را برای قبول آتشبس نشان داد.
عملیات مرصاد آخرین عملیات نظامی بزرگ جنگ بود. هم ایران و هم عراق قطعنامه ۵۹۸ را پذیرفته بودند، اما با وجود آتشبس، سازمان مجاهدین خلق (MEK) پس از مشاهده پیروزیهای عراق در ماههای قبل، تصمیم گرفت حمله خود را آغاز کند و قصد داشت تا تهران پیشروی کند.
در ۲۶ ژوئیه ۱۹۸۸، مجاهدین خلق عملیات خود را در مرکز ایران با نام «عملیات فروغ جاویدان» با حمایت ارتش عراق آغاز کردند. ایرانیها از ترس تلاش برای تهاجم جدید عراق، سربازان باقیمانده خود را به خوزستان عقب کشیده بودند که به مجاهدین اجازه داد به سرعت به سمت کرمانشاه پیشروی کنند و قصر شیرین، سرپل ذهاب، کرند غرب و اسلامآباد غرب را تصرف کنند. مجاهدین خلق انتظار داشتند که مردم ایران قیام کرده و از پیشروی آنها حمایت کنند؛ این قیام هرگز رخ نداد اما آنها تا ۱۴۵ کیلومتری (۹۰ مایلی) عمق خاک ایران پیش رفتند.
ایرانیها در ۲۹ ژوئیه ۱۹۸۸ مجاهدین خلق را در شهر کرند غرب شکست دادند.
در ۳۱ ژوئیه، ایران مجاهدین خلق را از قصر شیرین و سرپل ذهاب بیرون راند، اگرچه مجاهدین خلق ادعا کردند که «داوطلبانه» از شهرها عقبنشینی کردهاند.
آخرین اقدامات رزمی قابل توجه جنگ در ۳ اوت ۱۹۸۸ در خلیج فارس رخ داد، زمانی که نیروی دریایی ایران به یک کشتی باری شلیک کرد و عراق حملات شیمیایی به غیرنظامیان ایرانی انجام داد که منجر به کشته شدن تعداد نامعلومی از آنها و زخمی شدن ۲۳۰۰ نفر شد.
عراق تحت فشار بینالمللی برای توقف تهاجمات بیشتر قرار گرفت. قطعنامه ۵۹۸ در ۸ اوت ۱۹۸۸ اجرایی شد و به تمام عملیاتهای رزمی بین دو کشور پایان داد.
تا ۲۰ اوت ۱۹۸۸، صلح با ایران برقرار شد. نیروهای حافظ صلح سازمان ملل متعلق به مأموریت یونیماگ (UNIIMOG) در منطقه مستقر شدند و تا سال ۱۹۹۱ در مرز ایران و عراق باقی ماندند.
عراق باقیمانده ماه اوت و اوایل سپتامبر را صرف سرکوب مقاومت کردها کرد. عراق با استفاده از ۶۰ هزار نیرو به همراه بالگردهای تهاجمی، سلاحهای شیمیایی (گاز سمی) و اعدامهای دستهجمعی، به ۱۵ روستا حمله کرد، شورشیان و غیرنظامیان را کشت و دهها هزار کرد را مجبور به جابجایی به شهرکها کرد. بسیاری از غیرنظامیان کرد به ایران گریختند. تا ۳ سپتامبر ۱۹۸۸، عملیات ضد کرد پایان یافت و تمام مقاومتها درهم شکسته شد.
ایرانیها از ترکیبی از تاکتیکهای نیمهچریکی و نفوذی در کوهستانهای کردستان به همراه پیشمرگهها استفاده کردند. در جریان عملیات کربلای ۹ در اوایل آوریل، ایران مناطقی را در نزدیکی سلیمانیه تصرف کرد که منجر به یک ضدحمله شدید با گاز سمی شد و در جریان عملیات کربلای ۱۰، ایران در نزدیکی همان منطقه حمله کرد و قلمرو بیشتری را به تصرف درآورد.
در ۸ مارس ۱۹۸۰، ایران اعلام کرد که سفیر خود را از عراق فرا میخواند، روابط دیپلماتیک خود را به سطح کاردار کاهش داد و از عراق خواست که همین کار را انجام دهد. روز بعد، عراق سفیر ایران را عنصر نامطلوب اعلام کرد و خواستار خروج او از عراق تا ۱۵ مارس شد.
