شنبه ژانویه 7, 1978 تا یکشنبه فوریه 11, 1979
Iran
انقلاب ایران که با نامهای انقلاب اسلامی یا انقلاب ۱۳۵۷ نیز شناخته میشود، مجموعهای از رویدادها بود که منجر به سرنگونی آخرین پادشاه ایران، محمدرضا شاه پهلوی، و جایگزینی حکومت او با یک جمهوری اسلامی تحت رهبری آیتاللهالعظمی روحالله خمینی، یکی از رهبران جناحهای این قیام، شد. این جنبش علیه سلطنت تحت حمایت ایالات متحده، توسط سازمانهای مختلف چپگرا و اسلامگرا و جنبشهای دانشجویی حمایت میشد.
در ۱۹ اوت، در شهر آبادان واقع در جنوب غربی ایران، چهار عامل آتشسوزی درهای سینما رکس را بستند و آن را به آتش کشیدند. در این واقعه که بزرگترین حمله تروریستی تاریخ پیش از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ بود، ۴۲۲ نفر در داخل سینما در آتش سوختند و جان باختند. خمینی بلافاصله شاه و ساواک را مسئول این آتشسوزی دانست. به دلیل فضای انقلابی حاکم، مردم نیز با وجود اصرار دولت بر عدم دخالت، شاه را عامل این آتشسوزی میدانستند.
سلسله رویدادها با مرگ مصطفی خمینی، دستیار ارشد و فرزند ارشد روحالله خمینی آغاز شد. او در نیمهشب ۲۳ اکتبر ۱۹۷۷ در نجف، عراق به طرز مرموزی درگذشت. ساواک و دولت عراق علت مرگ را سکته قلبی اعلام کردند، اگرچه بسیاری معتقد بودند که مرگ او به ساواک نسبت داده میشود. خمینی پس از این حادثه سکوت کرد، اما در ایران با انتشار این خبر، موجی از اعتراضات در چندین شهر به راه افتاد و مراسم عزاداری در شهرهای بزرگ برگزار شد.
در ۷ ژانویه ۱۹۷۸، مقالهای با عنوان «ایران و استعمار سرخ و سیاه» در روزنامه سراسری اطلاعات منتشر شد. این مقاله که با نام مستعار توسط یکی از عوامل دولتی نوشته شده بود، خمینی را «عامل انگلیس» و «شاعر دیوانه هندی» خواند که برای فروش ایران به نئواستعمارگران و کمونیستها توطئه میکند. پس از انتشار این مقاله، طلاب علوم دینی در شهر قم که از توهین به خمینی خشمگین بودند، با پلیس درگیر شدند. طبق اعلام دولت، دو نفر در این درگیری کشته شدند؛ اما به گفته مخالفان، هفتاد نفر کشته و بیش از پانصد نفر زخمی شدند. با این حال، آمار تلفات در منابع مختلف متفاوت است.
بر اساس رسوم شیعیان، مراسم یادبودی (که چهلم نامیده میشود) چهل روز پس از مرگ یک فرد برگزار میشود. رادیکالها با تشویق خمینی (که اعلام کرده بود خون شهدا باید «درخت اسلام» را آبیاری کند)، مساجد و روحانیون میانهرو را تحت فشار قرار دادند تا یاد و خاطره دانشجویان کشتهشده را گرامی بدارند و از این مناسبت برای ایجاد اعتراضات استفاده کردند. شبکه غیررسمی مساجد و بازارها که سالها برای برگزاری مراسم مذهبی استفاده میشد، به تدریج به عنوان یک سازمان اعتراضی هماهنگ منسجم شد. در ۱۸ فوریه، چهل روز پس از درگیریهای قم، تظاهراتی در شهرهای مختلف آغاز شد. بزرگترین آنها در تبریز بود که به یک شورش تمامعیار تبدیل شد. نمادهای «غربی» و دولتی مانند سینماها، بارها، بانکهای دولتی و ایستگاههای پلیس به آتش کشیده شدند. یگانهایی از ارتش شاهنشاهی ایران برای برقراری نظم به شهر اعزام شدند و آمار کشتهشدگان به گفته دولت شش نفر بود، در حالی که خمینی ادعا کرد صدها نفر «شهید» شدهاند.
مجموعهای از اعتراضات فزاینده در شهرهای بزرگ آغاز شد و شورشهای مرگباری در اصفهان رخ داد که در آن معترضان برای آزادی آیتالله جلالالدین طاهری جنگیدند. در ۱۱ اوت، همزمان با به آتش کشیده شدن نمادهای فرهنگ غربی و ساختمانهای دولتی و بمبگذاری در یک اتوبوس حامل کارگران آمریکایی، در این شهر حکومت نظامی اعلام شد. نخستوزیر آموزگار به دلیل ناتوانی در متوقف کردن اعتراضات، استعفای خود را تقدیم کرد.
شاه به طور فزایندهای احساس میکرد که کنترل اوضاع را از دست میدهد و امیدوار بود با دلجویی کامل، دوباره آن را به دست آورد. او تصمیم گرفت جعفر شریفامامی را که خود نخستوزیر کهنهکاری بود، به سمت نخستوزیری منصوب کند. امامی به دلیل پیوندهای خانوادگیاش با روحانیت انتخاب شد، اما در دوران نخستوزیری قبلیاش به فساد شهرت داشت. تحت هدایت شاه، شریفامامی عملاً سیاستی را آغاز کرد که «برآورده کردن خواستههای مخالفان پیش از آنکه حتی آنها را مطرح کنند» بود.
۴ سپتامبر مصادف با عید فطر، تعطیلات پایان ماه رمضان بود. مجوزی برای برگزاری نماز در فضای باز صادر شد که ۲۰۰,۰۰۰ تا ۵۰۰,۰۰۰ نفر در آن شرکت کردند. در عوض، روحانیت جمعیت را به یک راهپیمایی بزرگ در مرکز تهران هدایت کرد (گزارش شده است که شاه از داخل هلیکوپتر خود، مضطرب و سردرگم، نظارهگر راهپیمایی بود). چند روز بعد، اعتراضات حتی بزرگتری رخ داد و برای اولین بار معترضان خواستار بازگشت خمینی و برپایی جمهوری اسلامی شدند.
در نیمهشب ۸ سپتامبر، شاه در تهران و ۱۱ شهر بزرگ دیگر در سراسر کشور حکومت نظامی اعلام کرد. تمام تظاهرات خیابانی ممنوع شد و منع آمد و شد شبانه برقرار گردید. فرمانده حکومت نظامی تهران، ارتشبد غلامعلی اویسی بود که به سختگیری در برابر مخالفان شهرت داشت.
در ۹ سپتامبر، ۷۰۰ کارگر در پالایشگاه اصلی نفت تهران دست به اعتصاب زدند و در ۱۱ سپتامبر همین اتفاق در پالایشگاههای پنج شهر دیگر رخ داد.
در ۱۳ سپتامبر، کارکنان دولت مرکزی در تهران بهطور همزمان دست به اعتصاب زدند.
تا اواخر اکتبر، یک اعتصاب عمومی سراسری اعلام شد و کارگران تقریباً در تمام صنایع بزرگ دست از کار کشیدند که بیشترین آسیب را به صنعت نفت و رسانههای چاپی وارد کرد. «کمیتههای اعتصاب» ویژهای در سراسر صنایع بزرگ برای سازماندهی و هماهنگی فعالیتها تشکیل شد. شاه تلاشی برای سرکوب اعتصابکنندگان نکرد، بلکه در عوض به آنها افزایش دستمزد سخاوتمندانهای داد.
در ماه نوامبر، کریم سنجابی، رهبر سکولار جبهه ملی، برای دیدار با خمینی به پاریس پرواز کرد. در آنجا، آن دو توافقنامهای را برای پیشنویس قانون اساسی امضا کردند که «اسلامی و دموکراتیک» باشد. این اقدام نشاندهنده اتحاد رسمی میان روحانیت و اپوزیسیون سکولار بود. خمینی برای کمک به ایجاد یک نمای دموکراتیک، چهرههای غربگرا (مانند صادق قطبزاده و ابراهیم یزدی) را به عنوان سخنگویان عمومی اپوزیسیون قرار داد و هرگز در رسانهها از قصد خود برای ایجاد یک حکومت تئوکراتیک (دینسالار) سخنی نگفت.
در ۵ نوامبر، تظاهرات در دانشگاه تهران پس از درگیری با سربازان مسلح به خشونت کشیده شد. در عرض چند ساعت، تهران به صحنه شورشی تمامعیار تبدیل شد. بلوک به بلوک از نمادهای غربی مانند سینماها و فروشگاههای بزرگ، و همچنین ساختمانهای دولتی و پلیس، تصرف، غارت و به آتش کشیده شدند. سفارت بریتانیا در تهران نیز تا حدی سوخت و تخریب شد و سفارت آمریکا نیز تقریباً به همین سرنوشت دچار شد (این رویداد نزد ناظران خارجی به «روزی که تهران سوخت» معروف شد).
در ۶ نوامبر، شاه، شریفامامی را از سمت نخستوزیری برکنار کرد و تصمیم گرفت یک دولت نظامی به جای آن منصوب کند. شاه، ارتشبد غلامرضا ازهاری را به دلیل رویکرد ملایم او نسبت به وضعیت موجود، به عنوان نخستوزیر انتخاب کرد. کابینهای که او انتخاب کرد، تنها در نام یک کابینه نظامی بود و عمدتاً از رهبران غیرنظامی تشکیل شده بود.
در ۲ دسامبر ۱۹۷۸، اعتراضات محرم آغاز شد. اعتراضات محرم که به نام ماه اسلامی آغاز آن نامگذاری شده بود، بسیار عظیم و سرنوشتساز بود. بیش از دو میلیون معترض (که بسیاری از آنها نوجوانانی بودند که توسط روحانیون از مساجد جنوب تهران سازماندهی شده بودند) به خیابانها آمدند و میدان شهیاد را پر کردند. معترضان اغلب شبها با نادیده گرفتن مقررات منع آمد و شد به خیابانها میآمدند و اغلب بر پشتبامها رفته و فریاد «اللهاکبر» سر میدادند. به گفته یکی از شاهدان، بسیاری از درگیریهای خیابانی حال و هوایی بازیگونه داشت تا جدی، و نیروهای امنیتی با «دستکشهای مخملی» با اپوزیسیون برخورد میکردند (با این وجود، دولت حداقل ۱۲ مورد مرگ در میان اپوزیسیون گزارش کرد).
با نزدیک شدن به روزهای تاسوعا و عاشورا (۱۰ و ۱۱ دسامبر)، شاه برای جلوگیری از یک رویارویی مرگبار شروع به عقبنشینی کرد. در مذاکرات با آیتالله شریعتمداری، شاه دستور آزادی ۱۲۰ زندانی سیاسی و کریم سنجابی را صادر کرد و در ۸ دسامبر ممنوعیت تظاهرات خیابانی را لغو نمود. مجوزهایی برای راهپیمایان صادر شد و نیروهای نظامی از مسیر حرکت جمعیت خارج شدند. در مقابل، شریعتمداری متعهد شد که اطمینان حاصل کند در طول تظاهرات هیچ خشونتی رخ نخواهد داد. در ۱۰ و ۱۱ دسامبر، روزهای تاسوعا و عاشورا، بین شش تا نه میلیون تظاهرکننده ضد شاه در سراسر ایران راهپیمایی کردند.
در ۱۱ دسامبر، دهها افسر توسط سربازان خودی در پادگان لویزان تهران به ضرب گلوله کشته شدند. بسیاری از سربازان از ترس شورشهای بیشتر به پادگانهای خود بازگردانده شدند. مشهد (دومین شهر بزرگ ایران) به دست معترضان رها شد و در بسیاری از شهرهای استانی، تظاهرکنندگان عملاً کنترل را در دست داشتند.
شاه شروع به جستجو برای یک نخستوزیر جدید کرد، کسی که غیرنظامی و عضو اپوزیسیون باشد. در ۲۸ دسامبر، او با یکی دیگر از چهرههای اصلی جبهه ملی، شاپور بختیار، به توافق رسید. بختیار به عنوان نخستوزیر منصوب میشد (بازگشت به حکومت غیرنظامی)، در حالی که شاه و خانوادهاش برای «تعطیلات» کشور را ترک میکردند. وظایف سلطنتی او توسط یک شورای نیابت سلطنت انجام میشد و سه ماه پس از خروج او، همهپرسی به مردم ارائه میشد تا تصمیم بگیرند که آیا ایران یک پادشاهی باقی بماند یا به جمهوری تبدیل شود. بختیار که از مخالفان سابق شاه بود، به این دلیل برای پیوستن به دولت انگیزه پیدا کرد که به طور فزایندهای از قصد خمینی برای اجرای حکومت مذهبی تندرو به جای دموکراسی آگاه شده بود. کریم سنجابی بلافاصله بختیار را از جبهه ملی اخراج کرد و بختیار توسط خمینی محکوم شد (کسی که اعلام کرد پذیرش دولت او معادل «اطاعت از طاغوت» است).
در صبح ۱۶ ژانویه ۱۹۷۹، بختیار رسماً به عنوان نخستوزیر منصوب شد. همان روز، شاه گریان و خانوادهاش ایران را به مقصد تبعید در مصر ترک کردند و دیگر هرگز بازنگشتند.
بختیار از خمینی دعوت کرد تا به ایران بازگردد، با این قصد که دولتی شبیه واتیکان در شهر مقدس قم ایجاد کند و اعلام کرد: «ما به زودی افتخار استقبال از آیتالله خمینی را در خانه خواهیم داشت». در ۱ فوریه ۱۹۷۹، خمینی با یک هواپیمای چارتر بوئینگ ۷۴۷ ایرفرانس به تهران بازگشت. جمعیت استقبالکننده چند میلیونی ایرانیان چنان عظیم بود که او مجبور شد پس از آنکه خودرویی که او را از فرودگاه میبرد توسط جمعیت مشتاق استقبالکننده محاصره شد، از هلیکوپتر استفاده کند.
در روز ورودش، خمینی در سخنرانی خود مخالفتش با دولت بختیار را روشن کرد و وعده داد: «من دهان این دولت را خرد میکنم. من دولت تعیین میکنم، من به پشتیبانی این ملت دولت تعیین میکنم». در ۵ فوریه در مقر خمینی در مدرسه رفاه در جنوب تهران، او یک دولت انقلابی موقت اعلام کرد، مهدی بازرگان (از نهضت آزادی مذهبی-ملی، وابسته به جبهه ملی) را به عنوان نخستوزیر خود منصوب کرد و به ایرانیان دستور داد که اطاعت از بازرگان را به عنوان یک وظیفه شرعی بپذیرند.
در ۹ فوریه، شورش تکنسینهای نیروی هوایی طرفدار خمینی در پایگاه هوایی دوشانتپه آغاز شد. واحدی از گارد جاویدان طرفدار شاه تلاش کرد شورشیان را دستگیر کند و یک نبرد مسلحانه درگرفت. به زودی جمعیت بزرگی به خیابانها آمدند، سنگر ساختند و از شورشیان حمایت کردند، در حالی که چریکهای اسلامی-مارکسیست نیز با سلاحهای خود به حمایت از آنها پیوستند.
فروپاشی نهایی دولت موقت غیر اسلامگرا در ساعت ۲ بعدازظهر ۱۱ فوریه رخ داد، زمانی که شورای عالی نظامی خود را «در مناقشات سیاسی کنونی بیطرف... به منظور جلوگیری از بینظمی و خونریزی بیشتر» اعلام کرد. به تمام پرسنل نظامی دستور داده شد به پایگاههای خود بازگردند که عملاً کنترل کل کشور را به خمینی واگذار کرد. انقلابیون ساختمانهای دولتی، ایستگاههای رادیو و تلویزیون و کاخهای سلسله پهلوی را تصرف کردند که پایان سلطنت در ایران را رقم زد. بختیار زیر رگبار گلوله از کاخ گریخت و با تغییر چهره از ایران فرار کرد.
در روزهای ۳۰ و ۳۱ مارس (۱۰ و ۱۱ فروردین) همهپرسی برای جایگزینی نظام سلطنتی با «جمهوری اسلامی» برگزار شد. خمینی خواستار مشارکت گسترده مردم شد و تنها جبهه دموکراتیک ملی، فداییان و چندین حزب کردی با این رأیگیری مخالفت کردند. نتایج نشان داد که ۹۸.۲ درصد به جمهوری اسلامی رأی مثبت دادهاند.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در ۵ مه ۱۹۷۹ توسط خمینی به عنوان وزنهای در برابر گروههای مسلح چپ و همچنین ارتش شاه تأسیس شد. این نهاد در نهایت به یک نیروی نظامی «تمامعیار» تبدیل شد و به «قدرتمندترین نهاد انقلاب» بدل گشت.
در ۴ نوامبر ۱۹۷۹، اسلامگرایان جوان که خود را «دانشجویان مسلمان پیرو خط امام» مینامیدند، به محوطه سفارت آمریکا در تهران حمله کرده و کارکنان آن را به گروگان گرفتند. انقلابیون به دلیل نحوه فرار شاه به خارج از کشور و سازماندهی کودتا توسط سیا و اطلاعات بریتانیا از داخل سفارت برای سرنگونی رقیب ملیگرای او که یک مقام منتخب قانونی بود، خشمگین بودند. دانشجویان ۵۲ دیپلمات آمریکایی را به مدت ۴۴۴ روز گروگان گرفتند که این امر در کمک به تصویب قانون اساسی، سرکوب میانهروها و رادیکالتر کردن انقلاب نقش داشت.
دولت موقت مدت کوتاهی پس از گروگانگیری کارکنان سفارت آمریکا در ۴ نوامبر ۱۹۷۹ سقوط کرد. استعفای بازرگان توسط خمینی بدون گلایه پذیرفته شد و گفت: «آقای بازرگان... کمی خسته شده بود و ترجیح میداد مدتی در حاشیه بماند.» خمینی بعدها انتصاب بازرگان را یک «اشتباه» توصیف کرد.
بحران گروگانگیری با امضای بیانیه الجزایر در الجزایر در ۱۹ ژانویه ۱۹۸۱ پایان یافت. گروگانها روز بعد، تنها چند دقیقه پس از ادای سوگند رونالد ریگان به عنوان رئیسجمهور جدید آمریکا، رسماً به بازداشت ایالات متحده آزاد شدند.
