1438 do 1533
Western South America
Imperium Inków, znane również jako Imperium Inka, było największym imperium w prekolumbijskiej Ameryce. Administracyjne, polityczne i militarne centrum imperium znajdowało się w mieście Cusco. Cywilizacja Inków wyłoniła się z wyżyn peruwiańskich gdzieś na początku XIII wieku. Hiszpanie rozpoczęli podbój Imperium Inków w 1532 roku, a jego ostatni bastion został zdobyty w 1572 roku.
Imperium Inków było poprzedzone przez dwa wielkie imperia w Andach: Tiwanaku (ok. 300–1100 n.e.), z centrum wokół jeziora Titicaca, oraz Wari lub Huari (ok. 600–1100 n.e.) z centrum w pobliżu miasta Ayacucho. Kultura Wari zajmowała obszar Cuzco przez około 400 lat. Wiele cech Imperium Inków wywodzi się zatem z wcześniejszych wieloetnicznych i ekspansywnych kultur andyjskich.
Lud Inków zaczął się jako plemię na obszarze Cuzco około początku XIII wieku. Pod przywództwem Manco Cápaca utworzyli małe państwo-miasto Cusco (w języku keczua: Qosqo).
Władcy Sapa Inca z pierwszej dynastii Królestwa Cusco to, w kolejności: Manco Cápac, Sinchi Roca, Lloque Yupanqui, Mayta Cápac i Cápac Yupanqui. Dowody na organizację państwową pochodzą z 1200 roku n.e.
Manco Cápac, znany również jako Manco Inca i Ayar Manco, był według niektórych historyków pierwszym władcą i założycielem cywilizacji Inków w Cusco, prawdopodobnie na początku XIII wieku.
Sinchi Roca, Sinchi Rocca, Cinchi Roca (w hiszpańskiej pisowni), Sinchi Ruq'a lub Sinchi Ruq'a Inka (w języku keczua: „dzielny, hojny Inka”) był drugim Sapa Inca Królestwa Cusco (panującym od około 1230 r. n.e., choć według niektórych źródeł już od 1105 r. n.e.) i członkiem dynastii Hurin (pierwszej dynastii).
Lloque Yupanqui był trzecim Sapa Inca Królestwa Cusco (panującym od około 1260 r. n.e.) i członkiem dynastii Hurin.
Mayta Cápac (w języku keczua: Mayta Qhapaq Inka) był czwartym Sapa Inca Królestwa Cusco (panującym od około 1290 r. n.e.) i członkiem dynastii Hurin.
Cápac Yupanqui (w języku keczua: Qhapaq Yupanki Inka, „wspaniały Inka-księgowy”) był piątym Sapa Inca Królestwa Cusco (panującym od około 1320 r. n.e.) i ostatnim władcą z dynastii Hurin.
Druga dynastia była powiązana z połową Hanan i została założona przez Inca Rocę, syna ostatniego władcy z dynastii Hurin, Cápaca Yupanqui. Po śmierci Cápaca Yupanqui, kolejny z jego synów, przyrodni brat Inca Roci, Quispe Yupanqui, miał zostać jego następcą. Jednak frakcja Hanan zbuntowała się i zamiast niego osadziła na tronie Inca Rocę.
Inca Roca (w języku keczua: Inka Roq'a, „wielkoduszny Inka”) był szóstym Sapa Inca Królestwa Cusco (panującym od około 1350 r. n.e.) i pierwszym władcą z dynastii Hanan („górnej”) Qusqu. Jego żoną była Mama Michay, a synem Yawar Waqaq.
Yawar Waqaq lub „Yawar Waqaq Inka” był siódmym Sapa Inca Królestwa Cusco (panującym od około 1380 r. n.e.) i drugim władcą z dynastii Hanan.
Viracocha (w hiszpańskiej pisowni) lub Wiraqucha (w języku keczua: imię bóstwa) był ósmym Sapa Inca Królestwa Cusco (panującym od około 1410 r. n.e.) i trzecim władcą z dynastii Hanan.
W 1438 roku n.e., pod dowództwem Sapa Inca (najwyższego władcy) Pachacutiego, Inkowie rozpoczęli dalekosiężną ekspansję. Ziemia, którą podbił Pachacuti, była mniej więcej wielkości Trzynastu Kolonii w momencie wybuchu rewolucji amerykańskiej w 1776 roku i obejmowała niemal całe terytorium pasma górskiego Andów.
Pachacuti Inca Yupanqui był dziewiątym Sapa Inca (1418–1471/1472) Królestwa Cusco, które przekształcił w Imperium Inków. Większość archeologów uważa obecnie, że słynne inkaskie stanowisko Machu Picchu zostało zbudowane jako posiadłość dla Pachacutiego.
Większość archeologów uważa, że Machu Picchu zostało zbudowane jako posiadłość dla inkaskiego cesarza Pachacutiego (1438–1472). Często błędnie nazywane „Zaginionym Miastem Inków”, jest najbardziej znaną ikoną cywilizacji Inków. Inkowie zbudowali tę posiadłość około 1450 roku, ale porzucili ją wiek później, w czasie hiszpańskiego podboju.
Tradycyjnie to syn władcy Inków dowodził armią. Syn Pachacutiego, Túpac Inca Yupanqui, rozpoczął podboje na północy w 1463 roku i kontynuował je jako władca Inków po śmierci Pachacutiego w 1471 roku.
Syn Túpaca Inki, Huayna Cápac, dodał niewielką część ziemi na północy, w dzisiejszym Ekwadorze. W szczytowym okresie Imperium Inków obejmowało Peru, zachodnią i południowo-środkową Boliwię, południowo-zachodni Ekwador oraz dużą część dzisiejszego Chile, na północ od rzeki Maule. Tradycyjna historiografia twierdzi, że marsz na południe zatrzymał się po bitwie nad rzeką Maule, gdzie Inkowie napotkali zdecydowany opór ze strony Mapuczów.
Topa Inca Yupanqui lub Túpac Inca Yupanqui, co tłumaczy się jako „szlachetny Inka-księgowy” (ok. 1441–ok. 1493), był dziesiątym Sapa Inca (1471–93) Imperium Inków, piątym z dynastii Hanan. Jego ojcem był Pachacuti, a synem Huayna Capac. Topa Inca należał do Qhapaq panaca (jednego z klanów inkaskiej szlachty). Jego żoną była jego starsza siostra, Mama Ocllo.
Huayna Capac był trzecim Sapan Inka Imperium Inków, urodzonym w Tumipampa, szóstym władcą z dynastii Hanan i jedenastym władcą cywilizacji Inków. Podobnie jak inni Sapa Inkas, poddani Huayna Capaca często zwracali się do niego, dodając epitetów i tytułów, najczęściej jako Wayna Qhapaq Inka Sapa'lla Tukuy Llaqt'a Uya „Jedyny Suweren Wayna Qhapaq, Słuchacz Wszystkich Ludów”. Jego pierwotne imię brzmiało Titu Kusi Wallpa. Był następcą Tupaca Inki Yupanqui.
Ekspansja imperium w dorzecze Amazonki w pobliżu rzeki Chinchipe została powstrzymana przez lud Shuar w 1527 roku. Imperium rozciągało się aż po krańce Argentyny i Kolumbii. Jednak większość południowej części imperium Inków, obszaru zwanego Qullasuyu, znajdowała się na płaskowyżu Altiplano.
Huáscar Inca był Sapa Inką imperium Inków w latach 1527–1532. Był następcą swojego ojca, Huayna Capaca, oraz brata Ninana Cuyochiego, z których obaj zmarli na ospę podczas kampanii w pobliżu Quito.
Hiszpańscy konkwistadorzy pod wodzą Francisco Pizarro i jego braci wyruszyli z dzisiejszej Panamy na południe, docierając do terytoriów Inków.
Stało się jasne, że dotarli do bogatej krainy z perspektywą zdobycia wielkich skarbów, a po kolejnej wyprawie w 1529 roku Pizarro udał się do Hiszpanii i otrzymał królewską zgodę na podbój regionu oraz objęcie funkcji wicekróla. Zgoda ta została sformułowana w następujący sposób: „W lipcu 1529 roku królowa Hiszpanii podpisała przywilej pozwalający Pizarro na podbój Inków. Pizarro został mianowany gubernatorem i kapitanem wszystkich podbojów w Peru, czyli Nowej Kastylii, jak Hiszpanie nazywali wówczas tę ziemię”.
Wojna domowa Inków, znana również jako wojna dynastyczna Inków, wojna o sukcesję Inków lub czasami wojna dwóch braci, toczyła się między przyrodnimi braćmi Huáscarem i Atahualpą, synami Huayna Capaca, o sukcesję tronu imperium Inków. Wojna wybuchła po śmierci Huayna Capaca w 1527 roku.
Pierwszym starciem między Inkami a Hiszpanami była bitwa pod Puná, w pobliżu dzisiejszego Guayaquil w Ekwadorze.
Następnie w lipcu 1532 roku Pizarro założył miasto Piura.
Atahualpa (ok. 1502 – 26 lipca 1533) był ostatnim cesarzem Inków. Po pokonaniu swojego brata, Atahualpa na krótko został ostatnim Sapa Inką (suwerennym cesarzem) imperium Inków (Tawantinsuyu), zanim hiszpański podbój położył kres jego panowaniu.
Kiedy konkwistadorzy powrócili do Peru w 1532 roku, wojna o sukcesję między synami Sapa Inki Huayna Capaca, Huáscarem i Atahualpą, oraz niepokoje na nowo podbitych terytoriach osłabiły imperium. Co być może ważniejsze, z Ameryki Środkowej dotarły ospa, grypa, tyfus i odra.
Hernando de Soto został wysłany w głąb lądu, aby zbadać wnętrze kraju i powrócił z zaproszeniem na spotkanie z Inką, Atahualpą, który pokonał swojego brata w wojnie domowej i odpoczywał w Cajamarce ze swoją armią 80 000 żołnierzy, uzbrojonych w tamtym momencie jedynie w narzędzia łowieckie.
Po tym wydarzeniu Hiszpanie rozpoczęli atak na w większości nieuzbrojonych Inków, wzięli Atahualpę jako zakładnika i zmusili Inków do współpracy.
Túpac Huallpa (lub Huallpa Túpac) (1510 – październik 1533), pierwotnie nazywany Auqui Huallpa Túpac, był pierwszym wasalnym cesarzem Inków ustanowionym przez hiszpańskich konkwistadorów podczas podboju imperium Inków pod wodzą Francisco Pizarro.
Atahualpa zaoferował Hiszpanom tyle złota, by wypełnić pomieszczenie, w którym był więziony, oraz dwukrotność tej ilości srebra. Inkowie spełnili ten okup, ale Pizarro oszukał ich, odmawiając uwolnienia Inki. Podczas uwięzienia Atahualpy, Huáscar został zamordowany w innym miejscu. Hiszpanie utrzymywali, że stało się to na rozkaz Atahualpy; wykorzystano to jako jeden z zarzutów przeciwko niemu, gdy Hiszpanie ostatecznie stracili go w sierpniu 1533 roku.
Manco Inca Yupanqui (ok. 1515 – ok. 1544) (w języku keczua: Manqu Inka Yupanki) był założycielem i monarchą (Sapa Inką) niezależnego państwa Neoinkaskiego w Vilcabambie, choć początkowo był marionetkowym cesarzem Inków ustanowionym przez Hiszpanów. Był również znany jako „Manco II” i „Manco Cápac II”. Był jednym z synów Huayna Capaca i młodszym bratem Huáscara.
Bitwa pod Vilcacongą była starciem podczas hiszpańskiego podboju imperium Inków, które miało miejsce w dniach 8–9 listopada 1533 roku. Hiszpanie odnieśli przekonujące zwycięstwo, ponosząc minimalne straty.
Bitwa o Cusco została stoczona w listopadzie 1533 roku między siłami hiszpańskich konkwistadorów a Inkami.
Bitwa pod Maraycalla została stoczona w 1534 roku między hiszpańskimi konkwistadorami a zbuntowanymi siłami imperium Inków, których stolica, Cuzco, została zajęta przez Hiszpanów w listopadzie 1533 roku. Armią Inków dowodził słynny generał Quizquiz.
Oblężenie Cusco (6 maja 1536 – marzec 1537) było oblężeniem miasta Cusco przez armię Sapa Inki Manco Inca Yupanqui przeciwko garnizonowi hiszpańskich konkwistadorów i indiańskich posiłków pod dowództwem Hernando Pizarro, w nadziei na przywrócenie imperium Inków (1438–1533). Oblężenie trwało dziesięć miesięcy i ostatecznie zakończyło się niepowodzeniem.
Paullu Inca (1518–1549) był marionetkowym Sapa Inką ustanowionym przez Hiszpanów po tym, jak poprzedni Sapa Inka, Manco Inca Yupanqui, zbuntował się przeciwko Hiszpanom i założył małe państwo Neoinkaskie w Vilcabambie.
Sayri Túpac (ok. 1535–1561) był władcą Inków w Peru. Był synem rodzeństwa Manco Inca Yupanqui i Cury Ocllo. Po śmierci matki w 1539 roku i ojca w 1544 roku, oboje z rąk hiszpańskich zdobywców, został władcą państwa Neoinkaskiego w Vilcabambie. Rządził do 1560 roku.
Diego de Castro Titu Cusi Yupanqui (1529–1571) był władcą Inków w Vilcabambie i przedostatnim przywódcą państwa Neoinkaskiego. Był synem Manco Inca Yupanqui. Został koronowany w 1563 roku, po śmierci swojego przyrodniego brata, Sayri Túpaca. Rządził do swojej śmierci w 1571 roku, prawdopodobnie z powodu zapalenia płuc.
Túpac Amaru był ostatnim prawowitym Inką, który sprawował władzę (w regionie Vilcabamba jako państwo neoinkaskie). Po śmierci swojego starszego brata Titu Cosi nakazał egzekucję wszystkich Hiszpanów mieszkających w Vilcabambie i poprowadził nieudaną oraz słabo zaplanowaną rebelię przeciwko kolonizatorom. Doprowadziło to do jego śmierci i końca suwerenności Inków, ponieważ Vilcabamba została zajęta, a ocalali mieszkańcy wzięci w niewolę.
W 1572 roku ostatnia twierdza Inków została zdobyta, a ostatni władca, Túpac Amaru, syn Manco, został schwytany i stracony. Położyło to kres oporowi wobec hiszpańskiego podboju pod przywództwem politycznym państwa Inków.
