sob. mar 31, 1685 do wt. lip 28, 1750
Germany
Johann Sebastian Bach (31 marca [starego stylu 21 marca] 1685 – 28 lipca 1750) był niemieckim kompozytorem i muzykiem epoki baroku. Jest znany z kompozycji instrumentalnych, takich jak Koncerty brandenburskie i Wariacje Goldbergowskie, oraz z muzyki wokalnej, takiej jak Pasja według św. Mateusza i Msza h-moll. Od czasu renesansu muzyki Bacha w XIX wieku jest powszechnie uważany za jednego z najwybitniejszych kompozytorów wszech czasów.
Bach urodził się w 1685 roku w Eisenach, w księstwie Saksonii-Eisenach, w licznej rodzinie muzycznej. Jego ojciec, Johann Ambrosius Bach, był dyrektorem miejskich muzyków, a wszyscy jego wujowie byli zawodowymi muzykami. Ojciec prawdopodobnie nauczył go gry na skrzypcach i klawesynie, a jego brat Johann Christoph Bach uczył go gry na klawikordzie i zapoznał z wieloma współczesnymi utworami muzycznymi.
Matka Bacha zmarła w 1694 roku, a jego ojciec zmarł osiem miesięcy później.
10-letni Bach zamieszkał ze swoim najstarszym bratem, Johannem Christophem Bachem (1671–1721), organistą w kościele św. Michała w Ohrdruf, w Saksonii-Gotha-Altenburg. Tam uczył się, występował i kopiował muzykę, w tym utwory własnego brata, mimo że było to zabronione, ponieważ nuty były bardzo cenne i prywatne, a czysty papier nutowy tego typu był kosztowny.
Do 3 kwietnia 1700 roku Bach i jego szkolny kolega Georg Erdmann – który był o dwa lata starszy od Bacha – zostali przyjęci do prestiżowej szkoły św. Michała w Lüneburgu, położonej około dwa tygodnie podróży na północ od Ohrdruf.
Podczas pobytu w Lüneburgu Bach miał dostęp do kościoła św. Jana i prawdopodobnie korzystał ze słynnych organów kościelnych z 1553 roku, ponieważ grał na nich jego nauczyciel gry na organach, Georg Böhm.
W styczniu 1703 roku, krótko po ukończeniu szkoły św. Michała i odrzuceniu jego kandydatury na stanowisko organisty w Sangerhausen, Bach został mianowany muzykiem dworskim w kaplicy księcia Johanna Ernsta III w Weimarze.
W sierpniu 1703 roku został organistą w Nowym Kościele, z lekkimi obowiązkami, stosunkowo hojnym wynagrodzeniem i nowymi organami nastrojonymi w temperamencie, który pozwalał na granie muzyki napisanej w szerszej gamie tonacji.
Pomimo silnych powiązań rodzinnych i entuzjastycznie nastawionego do muzyki pracodawcy, po kilku latach pracy narastało napięcie między Bachem a władzami. Bach był niezadowolony z poziomu śpiewaków w chórze. Jednego z nich nazwał „Zippel Fagottist” (fagocista-ciapa). Pewnego późnego wieczoru ten uczeń, niejaki Geyersbach, ruszył na Bacha z kijem. Bach złożył skargę na Geyersbacha do władz. Uniewinniły one Geyersbacha z drobnym upomnieniem i nakazały Bachowi większą powściągliwość w kwestii wymagań muzycznych stawianych uczniom. Kilka miesięcy później Bach zdenerwował swojego pracodawcę przedłużającą się nieobecnością w Arnstadt: po uzyskaniu urlopu na cztery tygodnie, był nieobecny przez około cztery miesiące w latach 1705–1706, aby odwiedzić organistę i kompozytora Dietericha Buxtehudego w północnym mieście Lubeka. Wizyta u Buxtehudego wiązała się z podróżą o długości 450 kilometrów w każdą stronę, podobno pieszo.
W 1706 roku Bach ubiegał się o stanowisko organisty w kościele św. Błażeja w Mühlhausen.
Najwcześniejsze kantaty Bacha pochodzą z lat jego pobytu w Arnstadt i Mühlhausen. Najwcześniejszą z nich, o znanej dacie, jest Christ lag in Todes Banden, BWV 4, na Wielkanoc 1707 roku, która jest jedną z jego kantat chorałowych. Gottes Zeit ist die allerbeste Zeit, BWV 106, znana również jako Actus Tragicus, to kantata żałobna z okresu Mühlhausen. Z późniejszych lat w Weimarze zachowało się około 20 kantat kościelnych, na przykład Ich hatte viel Bekümmernis, BWV 21.
W ramach swojego podania o pracę, w Wielkanoc 24 kwietnia 1707 roku wykonał kantatę, prawdopodobnie wczesną wersję swojego utworu Christ lag in Todes Banden.
Bach poślubił Marię Barbarę Bach, swoją kuzynkę drugiego stopnia.
W 1708 roku Bach napisał Gott ist mein König, uroczystą kantatę na inaugurację nowej rady, która została opublikowana na koszt rady.
Bach opuścił Mühlhausen w 1708 roku, wracając do Weimaru, tym razem jako organista, a od 1714 roku jako Konzertmeister (dyrektor muzyczny) na dworze książęcym, gdzie miał okazję pracować z dużą, dobrze finansowaną grupą profesjonalnych muzyków.
W Weimarze Bach rozpoczął również pracę nad Małą księgą organową, zawierającą tradycyjne luterańskie melodie chorałowe opracowane w złożonych fakturach.
Później tego samego roku urodziło się ich pierwsze dziecko, Catharina Dorothea, a dołączyła do nich starsza, niezamężna siostra Marii Barbary. Johann Sebastian i Maria Barbara mieli jeszcze troje dzieci, które jednak nie dożyły pierwszych urodzin, w tym bliźnięta urodzone w 1713 roku.
W Weimarze Bach kontynuował grę i komponowanie na organy oraz wykonywanie muzyki koncertowej z zespołem księcia. Zaczął również pisać preludia i fugi, które później zostały zebrane w jego monumentalne dzieło Das Wohltemperierte Klavier („klawier” oznacza klawikord lub klawesyn), składające się z dwóch tomów, z których każdy zawiera 24 preludia i fugi we wszystkich tonacjach durowych i molowych.
W 1713 roku Bachowi zaoferowano stanowisko w Halle, kiedy doradzał władzom podczas renowacji głównego instrumentu organowego w zachodniej galerii kościoła Mariackiego przez Christopha Cuntziusa.
Wiosną 1714 roku Bach awansował na stanowisko koncertmistrza (Konzertmeister), co wiązało się z obowiązkiem wykonywania co miesiąc kantaty kościelnej w zamkowej kaplicy. Pierwszymi trzema kantatami z nowej serii, które Bach skomponował w Weimarze, były: Himmelskönig, sei willkommen, BWV 182, na Niedzielę Palmową, która w tamtym roku zbiegła się ze Zwiastowaniem; Weinen, Klagen, Sorgen, Zagen, BWV 12, na niedzielę Jubilate; oraz Erschallet, ihr Lieder, erklinget, ihr Saiten! BWV 172 na Zielone Świątki.
W 1717 roku Bach ostatecznie popadł w niełaskę w Weimarze i, zgodnie z tłumaczeniem raportu sekretarza dworu, został uwięziony na prawie miesiąc, zanim został niełaskawie zwolniony: „6 listopada [1717] dawny koncertmistrz i organista Bach został osadzony w areszcie sędziego hrabstwa za zbyt uparte forsowanie kwestii swojego zwolnienia, a 2 grudnia został zwolniony z aresztu z zawiadomieniem o niekorzystnym rozwiązaniu stosunku pracy”.
Leopold, książę Anhalt-Köthen, zatrudnił Bacha na stanowisko swojego kapelmistrza (dyrektora muzycznego) w 1717 roku. Książę Leopold, sam będący muzykiem, doceniał talenty Bacha, dobrze mu płacił i dawał znaczną swobodę w komponowaniu i występach. Książę był kalwinistą i nie używał rozbudowanej muzyki w swoich nabożeństwach; w związku z tym większość dzieł Bacha z tego okresu miała charakter świecki, w tym suity orkiestrowe, suity wiolonczelowe, sonaty i partity na skrzypce solo oraz Koncerty brandenburskie.
Bach komponował również świeckie kantaty dla dworu, takie jak Die Zeit, die Tag und Jahre macht, BWV 134a.
Mimo że urodzili się w tym samym roku i dzieliło ich zaledwie około 130 kilometrów, Bach i Händel nigdy się nie spotkali. W 1719 roku Bach odbył 35-kilometrową podróż z Köthen do Halle z zamiarem spotkania się z Händlem; jednak Händel opuścił już miasto. W 1730 roku najstarszy syn Bacha, Wilhelm Friedemann, udał się do Halle, aby zaprosić Händla do odwiedzenia rodziny Bachów w Lipsku, ale wizyta ta nie doszła do skutku.
7 lipca 1720 roku, podczas nieobecności Bacha w Karlsbadzie wraz z księciem Leopoldem, żona Bacha nagle zmarła.
W następnym roku Bach poznał Annę Magdalenę Wilcke, młodą, niezwykle utalentowaną sopranistkę młodszą od niego o 16 lat, która występowała na dworze w Köthen; pobrali się 3 grudnia 1721 roku.
Johann Kuhnau był kantorem kościoła św. Tomasza (Thomaskantor) w Lipsku od 1701 roku aż do swojej śmierci 5 czerwca 1722 roku. Bach odwiedzał Lipsk za kadencji Kuhnau: w 1714 roku uczestniczył w nabożeństwie w kościele św. Tomasza w pierwszą niedzielę Adwentu, a w 1717 roku testował organy w kościele św. Pawła (Paulinerkirche). W 1716 roku Bach i Kuhnau spotkali się przy okazji testowania i inauguracji organów w Halle.
W 1723 roku Bach został mianowany kantorem kościoła św. Tomasza (Thomaskantor), kantorem szkoły przy kościele św. Tomasza (Thomasschule) w Lipsku, który zapewniał oprawę muzyczną dla czterech kościołów w mieście: kościoła św. Tomasza i kościoła św. Mikołaja (Nikolaikirche), a w mniejszym stopniu także Nowego Kościoła (Neue Kirche) i kościoła św. Piotra (Peterskirche).
Poprzednik Bacha na stanowisku kantora, Johann Kuhnau, był również dyrektorem muzycznym kościoła św. Pawła (Paulinerkirche), kościoła Uniwersytetu w Lipsku. Jednak gdy Bach został zaprzysiężony na kantora w 1723 roku, powierzono mu jedynie opiekę nad muzyką podczas nabożeństw świątecznych w Paulinerkirche; jego petycja o zapewnienie oprawy muzycznej również podczas zwykłych niedzielnych nabożeństw (za odpowiednim podwyższeniem wynagrodzenia) trafiła aż do elektora, ale została odrzucona.
Pierwsza wersja Magnificat Bacha pochodzi z 1723 roku, ale dzieło to jest najlepiej znane w wersji D-dur z 1733 roku.
Bach zazwyczaj sam prowadził wykonania swoich kantat, z których większość powstała w ciągu trzech lat od jego przeprowadzki do Lipska. Pierwszą z nich była Die Elenden sollen essen, BWV 75, wykonana w kościele św. Mikołaja 30 maja 1723 roku, w pierwszą niedzielę po Trójcy Świętej. Bach gromadził swoje kantaty w rocznych cyklach. Pięć z nich wymieniono w nekrologach, trzy zachowały się do dziś.
Pasja według św. Jana była pierwszą pasją, którą Bach skomponował podczas swojej kadencji jako kantor kościoła św. Tomasza w Lipsku.
Z ponad 300 kantat, które Bach skomponował w Lipsku, ponad 100 zaginęło dla potomności. Większość tych dzieł stanowi wykładnię czytań ewangelicznych przewidzianych na każdą niedzielę i święto w roku liturgicznym Kościoła luterańskiego. Bach rozpoczął drugi roczny cykl w pierwszą niedzielę po Trójcy Świętej w 1724 roku i skomponował wyłącznie kantaty chorałowe, z których każda oparta była na jednym hymnie kościelnym. Należą do nich: O Ewigkeit, du Donnerwort, BWV 20, Wachet auf, ruft uns die Stimme, BWV 140, Nun komm, der Heiden Heiland, BWV 62 oraz Wie schön leuchtet der Morgenstern, BWV 1.
Po tym wydarzeniu, w 1725 roku, Bach „stracił zainteresowanie” pracą nawet przy nabożeństwach świątecznych w Paulinerkirche i pojawiał się tam tylko przy „specjalnych okazjach”.
Dzięki podwójnemu chórowi i orkiestrze, Pasja według św. Mateusza jest jednym z najbardziej rozbudowanych dzieł Bacha.
W 1733 roku Bach skomponował Mszę Kyrie–Gloria h-moll, którą później włączył do swojej Mszy h-moll. Przedstawił rękopis elektorowi w ostatecznie udanej próbie przekonania księcia do nadania mu tytułu kompozytora dworskiego.
W 1735 roku Bach rozpoczął przygotowania do swojej pierwszej publikacji muzyki organowej, która została wydrukowana jako trzecia część Clavier-Übung w 1739 roku.
W latach 1740–1748 Bach kopiował, transkrybował, rozszerzał lub programował muzykę w starszym stylu polifonicznym (stile antico) autorstwa m.in. Palestriny (BNB I/P/2), Kerlla (BWV 241), Torriego (BWV Anh. 30), Bassaniego (BWV 1081), Gaspariniego (Missa Canonica) i Caldary (BWV 1082).
Dwie wielkoskalowe kompozycje zajmowały centralne miejsce w ostatnich latach życia Bacha. Około 1742 roku pisał i poprawiał różne kanony i fugi z „Kunst der Fuge” (Sztuki fugi), które przygotowywał do publikacji aż do śmierci.
Po wyodrębnieniu kantaty BWV 191 ze swojej Mszy Kyrie-Gloria z 1733 roku, napisanej dla dworu w Dreźnie w połowie lat 40. XVIII wieku, Bach rozbudował to opracowanie do Mszy h-moll w ostatnich latach swojego życia. Choć kompletna msza nigdy nie została wykonana za życia kompozytora, jest uważana za jedno z największych dzieł chóralnych w historii.
W 1746 roku Bach przygotowywał się do wstąpienia do Towarzystwa Nauk Muzycznych Lorenza Christopha Mitzlera. Aby zostać przyjętym, Bach musiał przedłożyć kompozycję, do czego wybrał swoje Wariacje kanoniczne na temat „Vom Himmel hoch da komm' ich her”, oraz portret, który został namalowany przez Eliasa Gottloba Haussmanna i przedstawiał Bachowski Canon triplex á 6 Voc.
W maju 1747 roku Bach odwiedził dwór króla Fryderyka II Wielkiego w Poczdamie. Król zagrał temat dla Bacha i rzucił mu wyzwanie, by zaimprowizował fugę na jego podstawie. Bach spełnił prośbę, grając trzygłosową fugę na jednym z fortepianów Fryderyka, który był wówczas nowym typem instrumentu. Po powrocie do Lipska skomponował zbiór fug i kanonów oraz sonatę triową opartą na Thema Regium (temacie króla).
W styczniu 1749 roku córka Bacha, Elisabeth Juliane Friederica, poślubiła jego ucznia Johanna Christopha Altnickola. Zdrowie Bacha jednak podupadało.
2 czerwca Heinrich von Brühl napisał do jednego z lipskich burmistrzów z prośbą, aby jego dyrektor muzyczny, Johann Gottlob Harrer, objął stanowiska Thomaskantora i Director musices „po ewentualnej... śmierci pana Bacha”.
Tracąc wzrok, Bach przeszedł operację oczu w marcu 1750 roku, a następnie ponownie w kwietniu. Zabieg przeprowadził brytyjski okulista John Taylor, człowiek powszechnie uważany dziś za szarlatana, który miał doprowadzić do ślepoty setki ludzi.
Bach zmarł 28 lipca 1750 roku w wyniku powikłań po nieudanym leczeniu.
W 1802 roku Johann Nikolaus Forkel opublikował „Johann Sebastian Bach: His Life, Art, and Work” (Johann Sebastian Bach: życie, sztuka i dzieła), pierwszą biografię kompozytora, która przyczyniła się do jego rozpoznawalności wśród szerszej publiczności.
W 1950 roku Wolfgang Schmieder opublikował tematyczny katalog kompozycji Bacha zwany Bach-Werke-Verzeichnis (Katalog dzieł Bacha). Schmieder w dużej mierze opierał się na Bach-Gesellschaft-Ausgabe, kompleksowym wydaniu dzieł kompozytora, które powstawało w latach 1850–1900. Pierwsze wydanie katalogu wymieniało 1080 zachowanych kompozycji, których autorstwo przypisuje się Bachowi bezspornie.
W XXI wieku kompozycje Bacha stały się dostępne online, na przykład w ramach projektu International Music Score Library Project. Faksymile autografów Bacha w wysokiej rozdzielczości stały się dostępne na stronie internetowej Bach digital. Do biografów z XXI wieku należą Peter Williams oraz dyrygent John Eliot Gardiner.
