śr. paź 24, 1945 do Teraz
U.S. and Worldwide
Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ) to organizacja międzyrządowa, której celem jest utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, rozwijanie przyjaznych stosunków między narodami, osiąganie współpracy międzynarodowej oraz bycie centrum harmonizowania działań narodów. Jest to największa, najbardziej znana, najbardziej reprezentatywna na arenie międzynarodowej i najpotężniejsza organizacja międzyrządowa na świecie. Siedziba ONZ znajduje się na terytorium międzynarodowym w Nowym Jorku, a jej inne główne biura mieszczą się w Genewie, Nairobi, Wiedniu i Hadze.
W stuleciu poprzedzającym powstanie ONZ utworzono kilka międzynarodowych organizacji traktatowych, takich jak Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża, aby zapewnić ochronę i pomoc ofiarom konfliktów zbrojnych i sporów.
W 1914 roku zamach polityczny w Sarajewie zapoczątkował ciąg wydarzeń, które doprowadziły do wybuchu I wojny światowej. W miarę jak coraz więcej młodych mężczyzn wysyłano do okopów, wpływowe głosy w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii zaczęły wzywać do ustanowienia stałego organu międzynarodowego w celu utrzymania pokoju w powojennym świecie.
Prezydent Woodrow Wilson stał się głośnym orędownikiem tej koncepcji i w 1918 roku zawarł zarys tego międzynarodowego organu w swoim 14-punktowym programie zakończenia wojny.
W listopadzie 1918 roku państwa centralne zgodziły się na rozejm, aby powstrzymać rozlew krwi podczas I wojny światowej.
Dwa miesiące później alianci spotkali się z Niemcami oraz Austro-Węgrami w Wersalu, aby wypracować formalne warunki pokojowe.
Zatwierdzono powstanie Ligi Narodów, a latem 1919 roku Wilson przedstawił traktat wersalski oraz Pakt Ligi Narodów Senatowi USA w celu ratyfikacji.
10 stycznia 1920 roku Liga Narodów formalnie zaistniała, gdy wszedł w życie Pakt Ligi Narodów, ratyfikowany przez 42 państwa w 1919 roku.
Wybuchła II wojna światowa.
Kiedy w 1939 roku wybuchła wojna, Liga zakończyła działalność, a jej siedziba w Genewie pozostała pusta przez cały okres wojny.
Tekst „Deklaracji Narodów Zjednoczonych” został sporządzony w Białym Domu 29 grudnia 1941 roku przez prezydenta Franklina D. Roosevelta, premiera Winstona Churchilla oraz doradcę Roosevelta, Harry'ego Hopkinsa. Uwzględniał on sugestie radzieckie, ale nie przewidywał roli dla Francji. Termin „Czterej Policjanci” odnosił się do czterech głównych krajów alianckich: Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Związku Radzieckiego i Republiki Chińskiej, które wyłoniły się w Deklaracji Narodów Zjednoczonych.
„W Nowy Rok 1942 prezydent Roosevelt, premier Churchill, Maksym Litwinow z ZSRR oraz T. V. Soong z Chin podpisali krótki dokument, który później stał się znany jako Deklaracja Narodów Zjednoczonych, a następnego dnia przedstawiciele dwudziestu dwóch innych narodów dodali swoje podpisy”. WSPÓLNA DEKLARACJA STANÓW ZJEDNOCZONYCH AMERYKI, ZJEDNOCZONEGO KRÓLESTWA WIELKIEJ BRYTANII I IRLANDII PÓŁNOCNEJ, ZWIĄZKU SOCJALISTYCZNYCH REPUBLIK RADZIECKICH, CHIN, AUSTRALII, BELGII, KANADY, KOSTARYKI, KUBY, CZECHOSŁOWACJI, REPUBLIKI DOMINIKAŃSKIEJ, SALWADORU, GRECJI, GWATEMALI, HAITI, HONDURASU, INDII, LUKSEMBURGA, HOLANDII, NOWEJ ZELANDII, NIKARAGUI, NORWEGII, PANAMY, POLSKI, REPUBLIKI POŁUDNIOWEJ AFRYKI, JUGOSŁAWII Rządy sygnatariuszy niniejszej deklaracji, Przyjmując wspólny program celów i zasad zawarty we Wspólnej Deklaracji Prezydenta Stanów Zjednoczonych Ameryki i Premiera Wielkiej Brytanii z dnia 14 sierpnia 1941 roku, znanej jako Karta Atlantycka, Będąc przekonanymi, że całkowite zwycięstwo nad wrogami jest niezbędne do obrony życia, wolności, niepodległości i wolności religijnej oraz do zachowania praw człowieka i sprawiedliwości zarówno w ich własnych krajach, jak i w innych, oraz że prowadzą obecnie wspólną walkę przeciwko dzikim i brutalnym siłom dążącym do ujarzmienia świata, OGŁASZAJĄ: Każdy Rząd zobowiązuje się do użycia wszystkich swoich zasobów, wojskowych lub gospodarczych, przeciwko tym członkom Paktu Trzech i jego sojusznikom, z którymi dany rząd jest w stanie wojny. Każdy Rząd zobowiązuje się do współpracy z Rządami sygnatariuszami niniejszej deklaracji i niepodpisywania oddzielnego rozejmu ani pokoju z wrogami. Powyższa deklaracja może zostać przyjęta przez inne narody, które udzielają lub mogą udzielać materialnego wsparcia i wkładu w walkę o zwycięstwo nad hitleryzmem. Konferencja w Waszyngtonie 1941–1942
ONZ została sformułowana i wynegocjowana przez delegacje Wielkiej Czwórki Aliantów (Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Związek Radziecki i Chiny) podczas konferencji w Dumbarton Oaks od 21 września 1944 do 7 października 1944 roku, gdzie uzgodniono cele, strukturę i funkcjonowanie ONZ.
Po miesiącach planowania, 25 kwietnia 1945 roku w San Francisco rozpoczęła się Konferencja Narodów Zjednoczonych w sprawie Organizacji Międzynarodowej, w której wzięło udział 50 rządów oraz szereg organizacji pozarządowych zaangażowanych w opracowywanie Karty Narodów Zjednoczonych.
ONZ oficjalnie zaistniała 24 października 1945 roku, po ratyfikacji Karty przez pięciu stałych członków Rady Bezpieczeństwa — Francję, Republikę Chińską, Związek Radziecki, Wielką Brytanię i USA — oraz przez większość z pozostałych 46 sygnatariuszy.
System ONZ opiera się na pięciu głównych organach: Zgromadzeniu Ogólnym, Radzie Bezpieczeństwa, Radzie Gospodarczej i Społecznej (ECOSOC), Międzynarodowym Trybunale Sprawiedliwości oraz Sekretariacie ONZ. Szósty główny organ, Rada Powiernicza, zawiesił działalność 1 listopada 1994 roku, po uzyskaniu niepodległości przez Palau, ostatnie pozostałe terytorium powiernicze ONZ.
Pierwsze posiedzenia Zgromadzenia Ogólnego, w którym reprezentowanych było 51 narodów, oraz Rady Bezpieczeństwa odbyły się w Methodist Central Hall w Westminsterze w Londynie, począwszy od 10 stycznia 1946 roku. Debaty rozpoczęły się natychmiast, obejmując aktualne kwestie, w tym obecność wojsk rosyjskich w irańskim Azerbejdżanie, sił Wielkiej Brytanii w Grecji, a w ciągu kilku dni użyto pierwszego weta.
Ostatnie posiedzenie Ligi Narodów odbyło się 18 kwietnia 1946 roku w Genewie.
29 listopada 1947 roku Zgromadzenie Ogólne zatwierdziło rezolucję w sprawie podziału Palestyny, aprobując utworzenie państwa Izrael. Dwa lata później Ralph Bunche, urzędnik ONZ, wynegocjował rozejm w wynikłym z tego konflikcie.
Zgromadzenie Ogólne wybrało Nowy Jork na miejsce siedziby ONZ; budowa rozpoczęła się 14 września 1948 roku, a obiekt ukończono 9 października 1952 roku. Jego teren – podobnie jak budynki siedzib ONZ w Genewie, Wiedniu i Nairobi – jest wyznaczony jako terytorium międzynarodowe. Norweski minister spraw zagranicznych, Trygve Lie, został wybrany na pierwszego Sekretarza Generalnego ONZ.
W 1948 roku Zgromadzenie Ogólne przyjęło Powszechną Deklarację Praw Człowieka, opracowaną przez komisję pod przewodnictwem amerykańskiej dyplomatki i aktywistki Eleanor Roosevelt, w skład której wchodził również francuski prawnik René Cassin. Dokument proklamuje podstawowe prawa obywatelskie, polityczne i gospodarcze wspólne dla wszystkich ludzi, choć jego skuteczność w osiąganiu tych celów jest kwestionowana od momentu powstania.
Chociaż głównym mandatem ONZ było utrzymanie pokoju, podział między USA a ZSRR często paraliżował organizację, pozwalając jej na interwencję głównie w konfliktach odległych od zimnej wojny. Dwa znaczące wyjątki to rezolucja Rady Bezpieczeństwa z 7 lipca 1950 roku, autoryzująca koalicję pod przywództwem USA do odparcia inwazji Korei Północnej na Koreę Południową, przyjęta pod nieobecność ZSRR, oraz podpisanie porozumienia o rozejmie koreańskim 27 lipca 1953 roku.
7 listopada 1956 roku ustanowiono pierwsze siły pokojowe ONZ w celu zakończenia kryzysu sueskiego; jednakże ONZ nie była w stanie interweniować przeciwko jednoczesnej inwazji ZSRR na Węgry po tamtejszej rewolucji.
14 lipca 1960 roku ONZ ustanowiła Operację Narodów Zjednoczonych w Kongu (UNOC), największą siłę militarną swoich wczesnych dekad, aby zaprowadzić porządek w separatystycznym państwie Katanga, przywracając je pod kontrolę Demokratycznej Republiki Konga do 11 maja 1964 roku.
Podczas podróży na spotkanie z przywódcą rebeliantów Moise Tshombe w trakcie konfliktu, Dag Hammarskjöld, często wymieniany jako jeden z najskuteczniejszych Sekretarzy Generalnych ONZ, zginął w katastrofie lotniczej; kilka miesięcy później został pośmiertnie uhonorowany Pokojową Nagrodą Nobla.
W 1964 roku następca Hammarskjölda, U Thant, rozmieścił Siły Pokojowe ONZ na Cyprze, które stały się jedną z najdłużej trwających misji pokojowych ONZ.
Wraz z rozprzestrzenianiem się dekolonizacji w latach 60. XX wieku, członkostwo organizacji odnotowało napływ nowo niepodległych narodów. Tylko w 1960 roku do ONZ dołączyło 17 nowych państw, z czego 16 z Afryki. 25 października 1971 roku, przy sprzeciwie Stanów Zjednoczonych, ale przy wsparciu wielu narodów Trzeciego Świata, kontynentalna, komunistyczna Chińska Republika Ludowa otrzymała chińskie miejsce w Radzie Bezpieczeństwa w miejsce Republiki Chińskiej, która zajmowała Tajwan; głosowanie to było powszechnie postrzegane jako znak słabnących wpływów USA w organizacji.
Narody Trzeciego Świata zorganizowały się w koalicję Grupy 77 pod przywództwem Algierii, która na krótko stała się dominującą siłą w ONZ. 10 listopada 1975 roku blok składający się z ZSRR i narodów Trzeciego Świata przyjął rezolucję, pomimo zdecydowanego sprzeciwu USA i Izraela, uznającą syjonizm za formę rasizmu; rezolucja została uchylona 16 grudnia 1991 roku, krótko po zakończeniu zimnej wojny.
W 1984 roku prezydent USA Ronald Reagan wycofał finansowanie swojego kraju dla Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO) z powodu zarzutów o złe zarządzanie, w ślad za nim poszły Wielka Brytania i Singapur.
W 1991 roku ONZ autoryzowała koalicję pod przywództwem USA, która odparła iracką inwazję na Kuwejt.
Misja ONZ podczas wojny domowej w Sierra Leone w latach 1991–2002 była wspierana przez brytyjską piechotę morską (Royal Marines).
Boutros Boutros-Ghali, Sekretarz Generalny w latach 1992–1996, zainicjował reformę Sekretariatu, nieznacznie zmniejszając rozmiary organizacji.
Komisja Praw Człowieka ONZ została utworzona w 1993 roku w celu nadzorowania kwestii praw człowieka w ONZ, zgodnie z zaleceniem Światowej Konferencji Praw Człowieka z tego samego roku. Jacques Fomerand, badacz ONZ, opisuje mandat tej organizacji jako „szeroki i niejasny”, z jedynie „skąpymi” zasobami na jego realizację.
W 1994 roku Misja ONZ w Rwandzie nie zdołała interweniować w trakcie ludobójstwa w Rwandzie w obliczu niezdecydowania Rady Bezpieczeństwa.
Misja ONZ w Bośni spotkała się z „ogólnoświatowym pośmiewiskiem” z powodu swojej niezdecydowanej i chaotycznej misji w obliczu czystek etnicznych.
Misja ONZ w Somalii była powszechnie postrzegana jako porażka po wycofaniu się USA w następstwie ofiar w bitwie w Mogadiszu.
Kofi Annan (1997–2006) zainicjował dalsze reformy zarządzania w obliczu gróźb ze strony USA dotyczących wstrzymania składek na ONZ.
Szczyt Milenijny odbył się w 2000 roku w celu omówienia roli ONZ w XXI wieku. To trzydniowe spotkanie było największym zgromadzeniem światowych przywódców w historii i zakończyło się przyjęciem przez wszystkie państwa członkowskie Milenijnych Celów Rozwoju (MCR), zobowiązania do osiągnięcia międzynarodowego rozwoju w takich obszarach jak redukcja ubóstwa, równość płci i zdrowie publiczne. Postępy w realizacji tych celów, które miały zostać osiągnięte do 2015 roku, były ostatecznie nierównomierne.
Inwazja na Afganistan w 2001 roku była nadzorowana przez NATO.
W 2003 roku Stany Zjednoczone dokonały inwazji na Irak, mimo braku rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ autoryzującej to działanie, co wywołało nową falę pytań o skuteczność organizacji.
Szczyt Światowy w 2005 roku potwierdził koncentrację ONZ na promowaniu rozwoju, utrzymaniu pokoju, prawach człowieka i globalnym bezpieczeństwie.
W 2006 roku „Komisja Praw Człowieka ONZ” została zastąpiona Radą Praw Człowieka składającą się z 47 państw.
Pod kierownictwem ósmego Sekretarza Generalnego, Ban Ki-moona, ONZ interweniowała za pomocą sił pokojowych w kryzysach takich jak wojna w Darfurze w Sudanie oraz konflikt w Kiwu w Demokratycznej Republice Konga, a także wysłała obserwatorów i inspektorów ds. broni chemicznej podczas wojny domowej w Syrii.
W 2010 roku organizacja poniosła największą stratę w ludziach w swojej historii, gdy 101 pracowników zginęło w trzęsieniu ziemi na Haiti.
W 2013 roku wewnętrzny przegląd działań ONZ podczas końcowych bitew wojny domowej na Sri Lance w 2009 roku wykazał, że organizacja poniosła „porażkę systemową”.
Cele Zrównoważonego Rozwoju zostały uruchomione w 2015 roku jako następstwo Milenijnych Celów Rozwoju.
W dążeniu do zwiększenia przejrzystości, w 2016 roku organizacja przeprowadziła pierwszą publiczną debatę między kandydatami na Sekretarza Generalnego.
1 stycznia 2017 roku portugalski dyplomata António Guterres, który wcześniej pełnił funkcję Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców, został dziewiątym Sekretarzem Generalnym. Guterres podkreślił kilka kluczowych celów swojej administracji, w tym nacisk na dyplomację w zapobieganiu konfliktom, skuteczniejsze działania pokojowe oraz usprawnienie organizacji, aby była bardziej responsywna i wszechstronna wobec globalnych potrzeb.
