چهارشنبه فوریه 22, 1905 تا یکشنبه ژوئن 16, 1907
Russian Empire
انقلاب ۱۹۰۵ روسیه موجی از ناآرامیهای گسترده سیاسی و اجتماعی بود که در پهنه وسیعی از امپراتوری روسیه گسترش یافت و بخشی از آن علیه دولت بود. این انقلاب شامل اعتصابات کارگری، ناآرامیهای دهقانی و شورشهای نظامی بود. این رویداد منجر به اصلاحات قانون اساسی (بهویژه «مانیفست اکتبر»)، از جمله تأسیس دومای دولتی، نظام چندحزبی و قانون اساسی ۱۹۰۶ روسیه شد. انقلاب ۱۹۰۵ تحت تأثیر شکست روسیه در جنگ روسیه و ژاپن (۱۹۰۴–۱۹۰۵) و همچنین درک فزاینده مردم از نیاز به اصلاحات پس از ناکامی سیاستمدارانی مانند سرگئی ویته در تحقق آن، برانگیخته شد. اگرچه تزار موفق شد حکومت خود را حفظ کند، اما این وقایع پیشدرآمدی بر انقلابهای روسیه در سال ۱۹۱۷ بود که منجر به سرنگونی سلطنت، اعدام خانواده سلطنتی و ایجاد اتحاد جماهیر شوروی توسط بلشویکها شد. برخی از مورخان معتقدند که انقلاب ۱۹۰۵ زمینه را برای انقلابهای ۱۹۱۷ روسیه فراهم کرد و به بلشویسم اجازه داد تا به عنوان یک جنبش سیاسی متمایز در روسیه ظهور کند، هرچند که هنوز در اقلیت بود. لنین، به عنوان رهبر بعدی اتحاد جماهیر شوروی، آن را «تمرین بزرگ» نامید که بدون آن «پیروزی انقلاب اکتبر در سال ۱۹۱۷ غیرممکن بود».
هر ساله هزاران نجیبزاده بدهکار، املاک خود را نزد بانک زمین اشرافی گرو میگذاشتند یا آنها را به شهرداریها، بازرگانان یا دهقانان میفروختند. تا زمان انقلاب، اشراف یکسوم زمینهای خود را فروخته و یکسوم دیگر را گرو گذاشته بودند. دولت امیدوار بود با وضع قوانینی که به دهقانان - که توسط اصلاحات آزادیبخش ۱۸۶۱ آزاد شده بودند - امکان خرید زمین از اشراف و پرداخت اقساط کوچک در طول چندین دهه را میداد، آنها را به یک طبقه سیاسی محافظهکار و مالک زمین تبدیل کند.
«در سال ۱۹۰۲ در استانهای خارکوف و پولتاوا، هزاران نفر از آنها با نادیده گرفتن محدودیتها و اقتدار، در خشم شورشی فوران کردند که منجر به تخریب گسترده اموال و غارت خانههای اشرافی شد، پیش از آنکه نیروهای نظامی بتوانند برای سرکوب و مجازات آنها اعزام شوند».
اعتصابات کارگری در قفقاز در مارس ۱۹۰۲ آغاز شد و اعتصابات راهآهن که ناشی از اختلافات بر سر دستمزد بود، به مسائل دیگر کشیده شد و صنایع دیگر را نیز درگیر کرد که در نهایت به اعتصاب عمومی در روستوف-نا-دونو در نوامبر منجر شد.
تا سال ۱۹۰۳، مجموع معوقات آنها در پرداخت مالیات و عوارض به ۱۱۸ میلیون روبل رسید».
اصلاحطلبان روسیه در سال ۱۹۰۳ اتحادیه مشروطهخواهان زمستوو را تشکیل دادند.
سالهای ۱۹۰۴ و ۱۹۰۷ شاهد کاهش جنبشهای تودهای، اعتصابات و اعتراضات و افزایش تروریسم سیاسی بود. گروههای رزمی مانند سازمان رزمی اسآر (SR) بسیاری از ترورها را با هدف قرار دادن کارمندان دولت و پلیس، و همچنین سرقتها انجام دادند. بین سالهای ۱۹۰۶ و ۱۹۰۹، انقلابیون ۷۲۹۳ نفر را کشتند که ۲۶۴۰ نفر از آنها مقامات دولتی بودند و ۸۰۶۱ نفر را زخمی کردند.
اتحادیه آزادی در سال ۱۹۰۴ تأسیس شد.
نیکلای بابریکوف، فرماندار کل فنلاند، در ۳۰ ژوئن [۱۷ ژوئن به تقویم قدیم] ۱۹۰۴ در هلسینکی کشته شد.
ویاچسلاو فون پلِوه، وزیر کشور، در ۱۰ اوت [۲۸ ژوئیه به تقویم قدیم] ۱۹۰۴ در سن پترزبورگ کشته شد.
در دسامبر ۱۹۰۴، اعتصابی در کارخانه پوتیلوف (تأمینکننده راهآهن و توپخانه) در سن پترزبورگ رخ داد. اعتصابات همبستگی در سایر نقاط شهر، تعداد اعتصابکنندگان را به ۱۵۰ هزار کارگر در ۳۸۲ کارخانه رساند.
در ۱۳ دسامبر [۳۰ نوامبر به تقویم قدیم] ۱۹۰۴، دومای شهر مسکو قطعنامهای را تصویب کرد که خواستار ایجاد یک مجلس ملی منتخب، آزادی کامل مطبوعات و آزادی مذهب بود. قطعنامهها و درخواستهای مشابهی از سوی سایر دوماهای شهری و شوراهای زمستوو به دنبال آن صادر شد.
تزار نیکلای دوم برای برآورده کردن بسیاری از این خواستهها اقدام کرد و پس از ترور ویاچسلاو فون پلوه، پیوتر دیمیتریویچ سواتوپولک-میرسکی لیبرال را به عنوان وزیر کشور منصوب کرد. در ۲۵ دسامبر [۱۲ دسامبر به تقویم قدیم] ۱۹۰۴، تزار مانیفستی صادر کرد که وعده گسترش زمستوو، افزایش اختیارات شوراهای شهرداری محلی، بیمه برای کارگران صنعتی، آزادی اینورودتسی (اقلیتهای قومی) و لغو سانسور را میداد. خواسته حیاتی مجلس ملی نمایندگان در این مانیفست نادیده گرفته شده بود.
این کمیسیون به ریاست سناتور ان. وی. شیدلوفسکی، عضو شورای دولتی، تشکیل شد و شامل مقامات، رؤسای کارخانههای دولتی و صاحبان کارخانههای خصوصی بود. همچنین قرار بود نمایندگان کارگران که طبق یک سیستم دو مرحلهای انتخاب شده بودند، در آن حضور داشته باشند.
پس از انقلاب ۱۹۰۵، تزار آخرین تلاشها را برای نجات رژیم خود انجام داد و همانند اکثر حاکمان تحت فشار جنبشهای انقلابی، پیشنهاد اصلاحاتی را ارائه کرد. ارتش در طول انقلاب ۱۹۰۵ وفادار ماند، که این موضوع با تیراندازی آنها به انقلابیون به دستور تزار ثابت شد و سرنگونی را دشوار کرد.
نیمی از کارگران صنعتی روسیه اروپایی در سال ۱۹۰۵ و ۹۳.۲ درصد در لهستان دست به اعتصاب زدند.
به گفته سیدنی هارکِیو، نویسنده کتاب «انقلاب ۱۹۰۵ روسیه» (۱۹۷۰)، چهار مشکل در جامعه روسیه به این انقلاب کمک کرد. دهقانان تازه آزاد شده درآمد بسیار کمی داشتند و اجازه فروش یا گرو گذاشتن زمینهای تخصیصیافته خود را نداشتند. اقلیتهای قومی به دلیل «روسیسازی»، تبعیض و سرکوب، مانند ممنوعیت رأی دادن، خدمت در گارد امپراتوری یا نیروی دریایی و محدودیت حضور در مدارس، از دولت خشمگین بودند. طبقه کارگر صنعتی نوظهور از دولت به دلیل عدم حمایت کافی از آنها، از جمله ممنوعیت اعتصابات و اتحادیههای کارگری، ناراضی بود. سرانجام، ایدههای رادیکال پس از کاهش انضباط در دانشگاهها که به دانشجویان اجازه داد آگاهی جدیدی پیدا کنند، شکل گرفت و گسترش یافت.
ایوانوو-وزنسنسک به دلیل کارخانههای نساجیاش به «منچستر روسیه» معروف بود. در سال ۱۹۰۵، انقلابیون محلی آن عمدتاً بلشویک بودند. این اولین شاخه بلشویکی بود که در آن تعداد کارگران از روشنفکران پیشی گرفت.
وقایع سال ۱۹۰۵ با یک جنبش ترقیخواهانه و آکادمیک برای دموکراسی سیاسی بیشتر و محدود کردن حکومت تزاری در روسیه، و افزایش اعتصابات کارگران علیه کارفرمایان برای مطالبات اقتصادی رادیکال و به رسمیت شناختن اتحادیهها (بهویژه در جنوب روسیه) همراه بود. بسیاری از سوسیالیستها این دوره را زمانی میدانند که جنبش انقلابیِ در حال ظهور با جنبشهای ارتجاعیِ در حال رشد مواجه شد.
تا پایان ژانویه ۱۹۰۵، بیش از ۴۰۰ هزار کارگر در لهستانِ تحت کنترل روسیه در اعتصاب بودند.
با جنگ ناموفق و خونین روسیه و ژاپن (۱۹۰۴–۱۹۰۵)، ناآرامیهایی در واحدهای ذخیره ارتش به وجود آمد. در ۲ ژانویه ۱۹۰۵، پورت آرتور از دست رفت.
در ۱۲ ژانویه، تزار، دیمیتری فئودوروویچ ترپوف را به عنوان فرماندار سن پترزبورگ منصوب کرد.
تا ۲۱ ژانویه [۸ ژانویه به تقویم قدیم] ۱۹۰۵، شهر برق نداشت و توزیع روزنامهها متوقف شده بود. تمام اماکن عمومی تعطیل اعلام شدند.
کشیش ارتدوکس جنجالی، گئورگی گاپون، که ریاست یک انجمن کارگری تحت حمایت پلیس را بر عهده داشت، در روز یکشنبه ۲۲ ژانویه [۹ ژانویه به تقویم قدیم] ۱۹۰۵، راهپیمایی عظیم کارگران را به سمت کاخ زمستانی برای تحویل طومار به تزار رهبری کرد.
یکی از عوامل اصلی که روسیه را از کشوری در حال ناآرامی به کشوری در حال شورش تبدیل کرد، «یکشنبه خونین» بود. وفاداری به تزار نیکلای دوم زمانی از بین رفت که سربازانش در ۲۲ ژانویه ۱۹۰۵ به روی مردمی که توسط گئورگی گاپون هدایت میشدند و قصد داشتند طوماری را به تزار تقدیم کنند، آتش گشودند.
اعتصاباتی نیز در فنلاند و سواحل بالتیک رخ داد. در ریگا، ۱۳۰ معترض در ۲۶ ژانویه [۱۳ ژانویه به تقویم قدیم] ۱۹۰۵ کشته شدند و چند روز بعد در ورشو بیش از ۱۰۰ اعتصابکننده در خیابانها به ضرب گلوله کشته شدند.
در فوریه ۱۹۰۵، ارتش روسیه در موکدن شکست خورد و نزدیک به ۸۰ هزار نفر را از دست داد.
پس از ترور عمویش، دوک بزرگ سرگئی الکساندرویچ، در ۱۷ فوریه [۴ فوریه به تقویم قدیم] ۱۹۰۵، تزار امتیازات جدیدی داد.
دوک بزرگ سرگئی الکساندرویچ روسیه در ۱۷ فوریه [۴ فوریه به تقویم قدیم] ۱۹۰۵ در مسکو کشته شد.
تزار، وزیر کشور، پیوتر سواتوپولک-میرسکی را در ۱۸ فوریه [۵ فوریه به تقویم قدیم] ۱۹۰۵ برکنار کرد.
در ۱۸ فوریه [۵ فوریه به تقویم قدیم] ۱۹۰۵، تزار فرمان بولیگین را منتشر کرد که وعده تشکیل یک مجمع مشورتی، آزادی مذهبی، آزادی بیان (به شکل حقوق زبانی برای اقلیت لهستانی) و کاهش پرداختهای بازخرید دهقانان را میداد.
تزار نیکلای دوم در ۱۸ فوریه [۵ فوریه به تقویم قدیم] با ایجاد دومای دولتی امپراتوری روسیه موافقت کرد، اما تنها با اختیارات مشورتی. هنگامی که اختیارات اندک و محدودیتهای انتخاباتی آن آشکار شد، ناآرامیها دوچندان شد.
الیل سویسالون-سوئنینن، دادستان کل فنلاند، در ۱۹ فوریه [۶ فوریه به تقویم قدیم] ۱۹۰۵ در هلسینکی کشته شد.
با این حال، انتخابات نمایندگان کارگران توسط سوسیالیستهایی که میخواستند کارگران را از انتخابات به سمت مبارزه مسلحانه منحرف کنند، مسدود شد. در ۵ مارس [۲۰ فوریه به تقویم قدیم] ۱۹۰۵، کمیسیون بدون شروع به کار منحل شد.
۱۱ مه ۱۹۰۵: «گروه»، رهبری انقلابی، کارگران تمام کارخانههای نساجی را به اعتصاب فراخواند.
۱۲ مه: اعتصاب آغاز میشود. رهبران اعتصاب در جنگلهای محلی ملاقات میکنند.
۱۳ مه: ۴۰ هزار کارگر در مقابل ساختمان اداری جمع میشوند تا به سویرسکی، بازرس کارخانه منطقهای، لیست مطالبات را بدهند.
۱۴ مه: نمایندگان کارگران انتخاب میشوند. سویرسکی پیشنهاد کرده بود که این کار را انجام دهند، زیرا میخواست افرادی برای مذاکره داشته باشد. یک جلسه عمومی در میدان اداری برگزار میشود. سویرسکی به آنها میگوید که صاحبان کارخانه با مطالبات آنها موافقت نخواهند کرد، اما با نمایندگان منتخب کارخانه که طبق گفته فرماندار از پیگرد قانونی مصون خواهند بود، مذاکره خواهند کرد.
۱۵ مه: سویرسکی به اعتصابکنندگان میگوید که فقط میتوانند در مورد هر کارخانه به نوبت مذاکره کنند، اما میتوانند در هر کجا انتخابات برگزار کنند. اعتصابکنندگان در حالی که هنوز در خیابانها هستند، نمایندگانی را برای نمایندگی هر کارخانه انتخاب میکنند. بعداً نمایندگان یک رئیس انتخاب میکنند.
۱۷ مه: جلسات به پیشنهاد رئیس پلیس به ساحل رودخانه تالکا منتقل میشود.
در ۲۴ و ۲۵ مه [۱۱ و ۱۲ مه به تقویم قدیم] ۱۹۰۵، حدود ۳۰۰ نماینده زمستوو و شهرداری سه جلسه در مسکو برگزار کردند که قطعنامهای را تصویب کرد و خواستار نمایندگی مردمی در سطح ملی شد.
در ۲۷–۲۸ مه ۱۹۰۵، ناوگان بالتیک روسیه در تسوشیما شکست خورد.
۲۷ مه: خانه جلسات نمایندگان تعطیل شد.
در ژوئن و ژوئیه ۱۹۰۵، قیامهای دهقانی بسیاری رخ داد که در آن دهقانان زمینها و ابزارها را تصرف کردند.
ناآرامیها در لهستان کنگره تحت کنترل روسیه در ژوئن ۱۹۰۵ به قیام ووچ (Łódź) منجر شد. بهطور شگفتانگیزی، تنها مرگ یک زمیندار ثبت شد. خشونت بسیار بیشتری علیه دهقانان در خارج از کمون اعمال شد: ۵۰ مورد مرگ ثبت گردید.
۳ ژوئن: قزاقها تجمع کارگران را متفرق کرده و بیش از ۲۰ نفر را دستگیر کردند. کارگران شروع به خرابکاری در سیمهای تلفن و آتش زدن یک کارخانه کردند.
در ۶ ژوئن [۲۴ مه به تقویم قدیم] ۱۹۰۵، نیکلای دوم هیئت نمایندگی زمستوو را پذیرفت. تزار در پاسخ به سخنرانیهای شاهزاده سرگئی تروبتسکوی و آقای فیودوروف، وعده خود برای تشکیل مجمع نمایندگان مردم را تأیید کرد.
۹ ژوئن: رئیس پلیس استعفا میدهد.
۱۲ ژوئن: همه زندانیان آزاد میشوند. بیشتر صاحبان کارخانهها به مسکو میگریزند. هیچیک از طرفین تسلیم نمیشوند.
۲۷ ژوئن: کارگران توافق کردند که اعتصاب را در ۱ ژوئیه متوقف کنند.
ویته برای برقراری صلح اعزام شد و پیمان پورتسموث (امضا شده در ۵ سپتامبر [۲۳ اوت به تقویم قدیم] ۱۹۰۵) را مذاکره کرد.
شورای سنت پترزبورگ تشکیل شد و در اکتبر فراخوان اعتصاب عمومی، خودداری از پرداخت مالیات و برداشت سپردههای بانکی را صادر کرد.
مانیفست اکتبر که توسط سرگئی ویته و الکسی اوبولنسکی نوشته شده بود، در ۱۴ اکتبر [۱ اکتبر به تقویم قدیم] به تزار ارائه شد. این مانیفست از خواستههای کنگره زمستوو در سپتامبر پیروی میکرد، حقوق مدنی اساسی را اعطا کرد، اجازه تشکیل احزاب سیاسی را داد، حق رأی را به سمت حق رأی همگانی گسترش داد و دوما را به عنوان نهاد قانونگذاری مرکزی تأسیس کرد.
اعتصاب کارگران راهآهن در ۲۱ اکتبر [۸ اکتبر به تقویم قدیم] ۱۹۰۵ بهسرعت به یک اعتصاب عمومی در سنت پترزبورگ و مسکو تبدیل شد.
تا ۲۶ اکتبر [۱۳ اکتبر به تقویم قدیم] ۱۹۰۵، بیش از ۲ میلیون کارگر در اعتصاب بودند و تقریباً هیچ راهآهن فعالی در سراسر روسیه وجود نداشت. افزایش درگیریهای قومی در سراسر قفقاز منجر به کشتار ارمنی-تاتار شد که آسیب شدیدی به شهرها و میدانهای نفتی باکو وارد کرد.
در فرمانداری استونی، استونیاییها خواستار آزادی مطبوعات و تجمع، حق رأی همگانی و خودمختاری ملی شدند. در ۲۹ اکتبر [۱۶ اکتبر به تقویم قدیم]، ارتش روسیه به تجمعی در بازار خیابانی در تالین که حدود ۸۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰ نفر در آن شرکت داشتند، آتش گشود که منجر به کشته شدن ۹۴ نفر و زخمی شدن بیش از ۲۰۰ نفر شد. مانیفست اکتبر در استونی مورد حمایت قرار گرفت و پرچم استونی برای اولین بار بهطور عمومی به نمایش درآمد.
تزار سه روز صبر کرد و بحث کرد، اما سرانجام در ۳۰ اکتبر [۱۷ اکتبر به تقویم قدیم] ۱۹۰۵ مانیفست را امضا کرد و دلیل آن را تمایل به جلوگیری از کشتار و درک این موضوع دانست که نیروی نظامی کافی برای پیگیری گزینههای دیگر در دسترس نیست. او از امضای این سند ابراز پشیمانی کرد و گفت که احساس میکند «از این خیانت به سلسله بیمار شده است... خیانت کامل بود».
در حالی که لیبرالهای روسیه از مانیفست اکتبر راضی بودند و برای انتخابات آتی دوما آماده میشدند، سوسیالیستهای رادیکال و انقلابیون انتخابات را محکوم کرده و خواستار قیام مسلحانه برای نابودی امپراتوری شدند. بخشی از قیام نوامبر ۱۹۰۵ در سواستوپل، به رهبری ستوان بازنشسته نیروی دریایی پیوتر اشمیت، علیه دولت بود، در حالی که بخشی از آن بدون جهتگیری بود. این قیام شامل تروریسم، اعتصابات کارگری، ناآرامیهای دهقانی و شورشهای نظامی بود و تنها پس از یک نبرد شدید سرکوب شد. راهآهن ترانس-بایکال به دست کمیتههای اعتصاب و سربازان غیرنظامی که پس از جنگ روسیه و ژاپن از منچوری بازمیگشتند، افتاد. تزار مجبور شد یک گروه ویژه از نیروهای وفادار را در امتداد راهآهن سراسری سیبری برای برقراری نظم اعزام کند.
در دوکنشین بزرگ فنلاند، سوسیال دموکراتها اعتصاب عمومی سال ۱۹۰۵ (۱۲ تا ۱۹ نوامبر [۳۰ اکتبر تا ۶ نوامبر به تقویم قدیم]) را سازماندهی کردند.
پس از آخرین تشنج در مسکو، قیامها در دسامبر ۱۹۰۵ پایان یافت.
بین ۵ تا ۷ دسامبر [۲۲ و ۲۴ نوامبر به تقویم قدیم]، اعتصاب عمومی کارگران روسیه رخ داد.
ویکتور ساخاروف، وزیر جنگ سابق، در ۵ دسامبر [۲۲ نوامبر به تقویم قدیم] ۱۹۰۵ کشته شد.
دولت در ۷ دسامبر نیروهای نظامی اعزام کرد و نبرد تلخ خیابان به خیابان آغاز شد.
یک هفته بعد، هنگ سمیونوفسکی مستقر شد و از توپخانه برای متفرق کردن تظاهرات و گلولهباران مناطق کارگری استفاده کرد. در ۱۸ دسامبر [۵ دسامبر به تقویم قدیم]، با حدود هزار کشته و ویرانی بخشهایی از شهر، کارگران تسلیم شدند.
بر اساس آمارهای ارائهشده در دوما توسط پروفسور ماکسیم کووالفسکی، تا آوریل ۱۹۰۶، بیش از ۱۴۰۰۰ نفر اعدام و ۷۵۰۰۰ نفر زندانی شده بودند.
قانون اساسی روسیه در سال ۱۹۰۶، ایجاد شده در ۶ مه [۲۳ آوریل به تقویم قدیم] ۱۹۰۶، که به قوانین اساسی نیز معروف است، یک سیستم چندحزبی و یک سلطنت مشروطه محدود ایجاد کرد. انقلابیون سرکوب شدند و از اصلاحات راضی بودند، اما این برای جلوگیری از انقلاب ۱۹۱۷ که بعداً رژیم تزار را سرنگون کرد، کافی نبود.
دریاسالار چوخنین، فرمانده ناوگان دریای سیاه، در ۲۴ ژوئیه [۱۱ ژوئیه به تقویم قدیم] ۱۹۰۶ کشته شد.
در ۱۲ اوت [۳۰ ژوئیه به سبک قدیم] ۱۹۰۶، توپچیها و مهندسان نظامی روس در دژ سوابورگ (که بعدها سئومنلینا نامیده شد) در هلسینکی دست به شورش زدند. گارد سرخ فنلاند با یک اعتصاب عمومی از شورش سوابورگ حمایت کرد، اما این شورش ظرف ۶۰ ساعت توسط نیروهای وفادار و کشتیهای ناوگان بالتیک سرکوب شد.
الکسی ایگناتف در ۲۲ دسامبر [۹ دسامبر به سبک قدیم] ۱۹۰۶ کشته شد.
