312 ق.م تا 63 ق.م
Iran, Iraq, Syria and Greece
امپراتوری سلوکی یک دولت یونانی در آسیای غربی در دوران هلنیستی بود که از ۳۱۲ پیش از میلاد تا ۶۳ پیش از میلاد وجود داشت. امپراتوری سلوکی توسط سلوکوس یکم نیکاتور، پس از تقسیم امپراتوری مقدونی که پیشتر توسط اسکندر مقدونی بنیانگذاری شده بود، تأسیس شد.
اسکندر، که به سرعت امپراتوری ایران را تحت سلطه آخرین پادشاه هخامنشی، داریوش سوم، فتح کرد، در سال ۳۲۳ پیش از میلاد در جوانی درگذشت و امپراتوری پهناوری با فرهنگ تا حدی هلنیشده را بدون وارث بزرگسال بر جای گذاشت. این امپراتوری تحت اقتدار نایبالسلطنهای به نام پردیکاس قرار گرفت و قلمروها در همان سال، طی تقسیم بابل، میان سرداران اسکندر که بدین ترتیب ساتراپ شدند، تقسیم شد.
در منطقه پنجاب، چاندراگوپتا موریایی (ساندروکوتوس) امپراتوری موریایی را در سال ۳۲۱ پیش از میلاد تأسیس کرد.
سلوکوس در سال ۳۱۲ پیش از میلاد در بابل مستقر شد، سالی که به عنوان تاریخ تأسیس امپراتوری سلوکی استفاده میشود.
ظهور سلوکوس در بابل، گستره شرقی قلمرو آنتیگون یکم در آسیا را تهدید کرد. آنتیگون، به همراه پسرش دمتریوس یکم مقدونی، لشکرکشی ناموفقی را برای ضمیمه کردن بابل رهبری کرد. پیروزی سلوکوس، ادعای او بر بابل و مشروعیتش را تضمین کرد. او نه تنها بر بابل، بلکه بر تمام بخش شرقی عظیم امپراتوری اسکندر حکومت کرد، همانطور که آپیان توصیف کرده است: او [سلوکوس] که همیشه در کمین ملتهای همسایه بود، در سلاح قوی و در شورا متقاعدکننده، بینالنهرین، ارمنستان، کاپادوکیه «سلوکی»، پارس، پارت، باکتریا، عربستان، تاپوریا، سغد، آراخوزیا، هیرکانیا و دیگر مردمان مجاوری که توسط اسکندر مطیع شده بودند را تا رود سند به دست آورد، به طوری که مرزهای امپراتوری او پس از اسکندر، گستردهترین مرزها در آسیا بود. تمام منطقه از فریگیه تا سند تحت سلطه سلوکوس بود.
سلوکوس که انتظار رویارویی داشت، ارتش خود را جمع کرد و به سمت سند حرکت کرد. گفته میشود که چاندراگوپتا میتوانست ارتشی متشکل از ۶۰۰,۰۰۰ سرباز و ۹,۰۰۰ فیل جنگی را به میدان بیاورد. اما در عوض، پیمانی منعقد شد که در آن چاندراگوپتا قلمرو وسیع غرب رود سند، از جمله هندوکش، افغانستان امروزی و استان بلوچستان پاکستان را دریافت کرد. به طور کلی تصور میشود که چاندراگوپتا با دختر سلوکوس، یا یک شاهزاده خانم مقدونی، به عنوان هدیهای از سوی سلوکوس برای رسمی کردن اتحاد ازدواج کرد. در اقدامی متقابل، چاندراگوپتا ۵۰۰ فیل جنگی فرستاد، دارایی نظامی که نقش تعیینکنندهای در نبرد ایپسوس در سال ۳۰۱ پیش از میلاد ایفا کرد.
پس از پیروزی او و لیسیماخوس بر آنتیگون یکچشم در نبرد سرنوشتساز ایپسوس در سال ۳۰۱ پیش از میلاد، سلوکوس کنترل آناتولی شرقی و شمال سوریه را به دست گرفت.
پایتخت جایگزینی در سلوکیه بر روی دجله، در شمال بابل، تأسیس شد.
پسر و جانشین سلوکوس، آنتیوخوس یکم سوتر، با قلمرو عظیمی متشکل از تقریباً تمام بخشهای آسیایی امپراتوری باقی ماند، اما در مواجهه با آنتیگون دوم گوناتاس در مقدونیه و بطلمیوس دوم فیلادلفوس در مصر، نتوانست راه پدرش را در فتح بخشهای اروپایی امپراتوری اسکندر ادامه دهد.
امپراتوری سلوکوس پس از شکست متحد سابقش، لیسیماخوس، در کوروپدیوم در سال ۲۸۱ پیش از میلاد به بزرگترین وسعت خود رسید، که پس از آن سلوکوس کنترل خود را تا آناتولی غربی گسترش داد.
به نظر میرسد حاکمان پارس، که فراتاراکا نامیده میشدند، نیز در طول قرن سوم پیش از میلاد، بهویژه از زمان وهبرز، سطحی از استقلال را از سلوکیان به دست آورده بودند. آنها بعداً آشکارا عنوان شاهان پارس را برگزیدند، پیش از آنکه به دستنشاندگان امپراتوری تازه تأسیس اشکانی تبدیل شوند.
پسر آنتیوخوس دوم، سلوکوس دوم کالینیکوس، در حدود سال ۲۴۶ پیش از میلاد به سلطنت رسید.
سلوکوس دوم به زودی در سومین جنگ سوریه علیه بطلمیوس سوم مصر به طرز چشمگیری شکست خورد و سپس مجبور شد در یک جنگ داخلی علیه برادر خود آنتیوخوس هیراکس بجنگد. با استفاده از این حواسپرتی، باکتریا و پارت از امپراتوری جدا شدند.
دیودوتوس، فرماندار قلمرو باکتریا، در حدود سال ۲۴۵ پیش از میلاد اعلام استقلال کرد، اگرچه تاریخ دقیق آن چندان مشخص نیست، تا پادشاهی یونانی-باکتریایی را تشکیل دهد.
احیا زمانی آغاز شد که پسر کوچکتر سلوکوس دوم، آنتیوخوس سوم بزرگ، در سال ۲۲۳ پیش از میلاد بر تخت نشست.
اگرچه آنتیوخوس در ابتدا در چهارمین جنگ سوریه علیه مصر ناموفق بود که منجر به شکست در نبرد رافیا (۲۱۷ پیش از میلاد) شد، اما او ثابت کرد که بزرگترین حاکم سلوکی پس از خود سلوکوس یکم است.
هنگامی که آنتیوخوس در سال ۲۰۴ پیش از میلاد به غرب بازگشت، دریافت که با مرگ بطلمیوس چهارم، شرایط برای یک لشکرکشی غربی دیگر مساعد به نظر میرسد.
سپس آنتیوخوس و فیلیپ پنجم مقدونی پیمانی برای تقسیم داراییهای بطلمیوسی خارج از مصر بستند و در پنجمین جنگ سوریه، سلوکیان بطلمیوس پنجم را از کنترل کوله-سوریه بیرون راندند. نبرد پانیوم (۲۰۰ پیش از میلاد) این داراییها را به طور قطعی از بطلمیوسیان به سلوکیان منتقل کرد. به نظر میرسید که آنتیوخوس حداقل شکوه را به پادشاهی سلوکی بازگردانده است.
پس از شکست متحد سابقش فیلیپ توسط روم در سال ۱۹۷ پیش از میلاد، آنتیوخوس فرصت را برای گسترش به خود یونان مناسب دید. آنتیوخوس با تشویق هانیبال، ژنرال تبعیدی کارتاژی، و بستن اتحاد با اتحادیه ناراضی ایتولیایی، تهاجمی را از هلسپونت آغاز کرد. او با ارتش عظیم خود قصد داشت امپراتوری سلوکی را به عنوان قدرت برتر در جهان هلنی تثبیت کند، اما این برنامهها امپراتوری را در مسیر برخورد با قدرت نوظهور مدیترانه، یعنی جمهوری روم، قرار داد. در نبردهای ترموپیل (۱۹۱ پیش از میلاد) و مگنزیا (۱۹۰ پیش از میلاد)، نیروهای آنتیوخوس متحمل شکستهای سنگینی شدند و او مجبور به برقراری صلح و امضای پیمان آپامیا (۱۸۸ پیش از میلاد) شد که بند اصلی آن شامل موافقت سلوکیان با پرداخت غرامت سنگین، عقبنشینی از آناتولی و عدم تلاش دوباره برای گسترش قلمرو سلوکی به غرب کوههای توروس بود.
دوران سلطنت پسر و جانشین او، سلوکوس چهارم فیلوباتور (۱۷۵–۱۸۷ پیش از میلاد)، عمدتاً صرف تلاش برای پرداخت غرامت سنگین شد و سلوکوس در نهایت توسط وزیرش هلیودوروس ترور شد.
آنتیوخوس در سال ۱۸۷ پیش از میلاد در لشکرکشی دیگری به شرق، جایی که به دنبال تأمین پول برای پرداخت غرامت بود، درگذشت.
برادر کوچکتر سلوکوس، آنتیوخوس چهارم اپیفانس، اکنون تخت سلطنت را تصاحب کرد. او تلاش کرد قدرت و اعتبار سلوکی را با جنگی موفق علیه دشمن قدیمی، مصر بطلمیوسی بازگرداند، که در ابتدا با موفقیت همراه بود و سلوکیان ارتش مصر را شکست داده و تا خود اسکندریه عقب راندند. هنگامی که پادشاه در حال برنامهریزی برای چگونگی پایان دادن به جنگ بود، به او اطلاع داده شد که نمایندگان رومی به رهبری کنسول گایوس پوپیلیوس لناس نزدیک هستند و درخواست ملاقات با پادشاه سلوکی را دارند. آنتیوخوس موافقت کرد، اما وقتی ملاقات کردند و آنتیوخوس دست خود را به نشانه دوستی دراز کرد، پوپیلیوس لوحهایی را که فرمان سنا بر آن نوشته شده بود در دست او گذاشت و به او گفت که آن را بخواند. وقتی پادشاه گفت که دوستانش را به شورا فرا میخواند و در مورد آنچه باید انجام دهد فکر میکند، پوپیلیوس با چوبی که در دست داشت دایرهای در شن دور پاهای پادشاه کشید و گفت: «قبل از اینکه از آن دایره بیرون بیایی، پاسخی به من بده تا به سنا ارائه دهم.» برای چند لحظه، او که از چنین دستور قاطعانهای حیرتزده شده بود، تردید کرد و سرانجام پاسخ داد: «آنچه را که سنا درست میداند انجام خواهم داد.» او سپس تصمیم گرفت عقبنشینی کند تا اینکه امپراتوری را دوباره درگیر جنگ با روم کند.
پس از مرگ آنتیوخوس چهارم اپیفانس، امپراتوری سلوکی به طور فزایندهای بیثبات شد. جنگهای داخلی مکرر، اقتدار مرکزی را در بهترین حالت متزلزل کرد. پسر جوان اپیفانس، آنتیوخوس پنجم اوپاتور، ابتدا توسط پسر سلوکوس چهارم، دمتریوس یکم سوتر در سال ۱۶۱ پیش از میلاد سرنگون شد.
دمتریوس یکم تلاش کرد قدرت سلوکی را بهویژه در یهودیه بازگرداند، اما در سال ۱۵۰ پیش از میلاد توسط الکساندر بالاس سرنگون شد؛ یک شیاد که (با حمایت مصر) ادعا میکرد پسر اپیفانس است.
الکساندر بالاس تا سال ۱۴۵ پیش از میلاد سلطنت کرد تا اینکه توسط پسر دمتریوس یکم، دمتریوس دوم نیکاتور سرنگون شد. با این حال، دمتریوس دوم نتوانست کنترل تمام پادشاهی را در دست بگیرد. در حالی که او بر بابل و شرق سوریه از دمشق حکومت میکرد، بقایای حامیان بالاس - که ابتدا از پسر بالاس، آنتیوخوس ششم و سپس از ژنرال غاصب دیودوتوس تریفون حمایت میکردند - در انطاکیه مقاومت کردند.
در همین حال، زوال داراییهای ارضی امپراتوری با سرعت ادامه یافت. تا سال ۱۴۳ پیش از میلاد، یهودیان در قالب مکابیان استقلال خود را کاملاً تثبیت کرده بودند.
گسترش قلمرو اشکانیان نیز ادامه یافت. در سال ۱۳۹ پیش از میلاد، دمتریوس دوم در نبرد توسط اشکانیان شکست خورد و اسیر شد. تا این زمان، تمام فلات ایران تحت کنترل اشکانیان درآمده بود.
برادر دمتریوس نیکاتور، آنتیوخوس هفتم سیدتس، پس از اسارت برادرش بر تخت نشست. او با وظیفه عظیم بازسازی امپراتوری که به سرعت در حال فروپاشی بود و با تهدیدات در جبهههای متعدد روبرو بود، مواجه شد.
کنترل دشوار بر سوریه میانرودان توسط شورشیان یهودی مکابی تهدید میشد. دودمانهای سابقاً دستنشانده در ارمنستان، کاپادوکیه و پونتوس، سوریه و شمال میانرودان را تهدید میکردند؛ اشکانیان کوچنشین که به شکلی درخشان توسط مهرداد یکم اشکانی رهبری میشدند، مناطق مرتفع ماد (زادگاه گلههای اسب معروف نیسایی) را تصرف کرده بودند؛ و مداخله روم تهدیدی همیشگی بود. سیدتس موفق شد مکابیان را سرکوب کند و حاکمان آناتولی را به تسلیم موقت وادارد؛ سپس در سال ۱۳۳، او با تمام قدرت ارتش سلطنتی (که توسط گروهی از یهودیان تحت فرمان شاهزاده حشمونی، یوحنا هیرکانوس حمایت میشد) به شرق روی آورد تا اشکانیان را عقب براند.
لشکرکشی سیدتس در ابتدا با موفقیت چشمگیری همراه بود و میانرودان، بابل و ماد را بازپس گرفت. در زمستان ۱۳۰/۱۲۹ پیش از میلاد، ارتش او در اردوگاههای زمستانی در سراسر ماد و پارس پراکنده بود که پادشاه اشکانی، فرهاد دوم، ضدحمله کرد. او که تنها با نیروهای در دسترس خود برای مقابله با اشکانیان حرکت کرده بود، در نبرد اکباتان در سال ۱۲۹ پیش از میلاد غافلگیر و کشته شد. آنتیوخوس هفتم سیدتس گاهی آخرین پادشاه بزرگ سلوکی نامیده میشود.
تا سال ۱۰۰ پیش از میلاد، امپراتوری سلوکی که زمانی قدرتمند بود، چیزی بیش از انطاکیه و چند شهر سوری را در بر نمیگرفت. با وجود فروپاشی آشکار قدرت آنها و زوال پادشاهیشان در اطراف، اشراف همچنان به طور منظم به عنوان پادشاهساز عمل میکردند و گاهی مداخلاتی از سوی مصر بطلمیوسی و دیگر قدرتهای خارجی صورت میگرفت. سلوکیان صرفاً به این دلیل وجود داشتند که هیچ ملت دیگری نمیخواست آنها را جذب کند، زیرا آنها به عنوان یک حائل مفید بین سایر همسایگانشان عمل میکردند. در جنگهای آناتولی بین مهرداد ششم پونتوس و سولا از روم، سلوکیان تا حد زیادی توسط هر دو طرف اصلی درگیری نادیده گرفته شدند.
با این حال، داماد جاهطلب مهرداد، تیگران بزرگ، پادشاه ارمنستان، در کشمکشهای داخلی مداوم در جنوب، فرصتی برای گسترش قلمرو دید. در سال ۸۳ پیش از میلاد، به دعوت یکی از جناحهای درگیر در جنگهای داخلی بیپایان، او به سوریه حمله کرد و بهزودی خود را به عنوان حاکم سوریه تثبیت کرد و عملاً به امپراتوری سلوکی پایان داد.
هنگامی که مهرداد توسط پومپه در سال ۶۳ پیش از میلاد شکست خورد، پومپه وظیفه بازسازی شرق هلنیستی را با ایجاد پادشاهیهای دستنشانده جدید و تأسیس استانها بر عهده گرفت. در حالی که به ملتهای دستنشاندهای مانند ارمنستان و یهودیه اجازه داده شد تا با درجاتی از خودمختاری تحت نظر پادشاهان محلی به حیات خود ادامه دهند، پومپه سلوکیان را برای ادامه کار بیش از حد دردسرساز میدید؛ بنابراین با کنار گذاشتن هر دو شاهزاده رقیب سلوکی، سوریه را به یک استان رومی تبدیل کرد.
