sob. lut 15, 1564 do śr. sty 8, 1642
Florence, Italy
Galileo di Vincenzo Bonaulti de Galilei (15 lutego 1564 – 8 stycznia 1642) był włoskim astronomem, fizykiem i inżynierem, niekiedy określanym mianem uczonego renesansowego, pochodzącym z Pizy. Galileusza nazywano „ojcem astronomii obserwacyjnej”, „ojcem nowoczesnej fizyki”, „ojcem metody naukowej” oraz „ojcem nowoczesnej nauki”.
Galileusz zwykł odnosić się do siebie jedynie za pomocą imienia. W tamtych czasach nazwiska we Włoszech były opcjonalne, a jego imię miało to samo pochodzenie co jego późniejsze nazwisko, Galilei. Zarówno jego imię, jak i nazwisko wywodzą się od przodka, Galileo Bonaiutiego, ważnego lekarza, profesora i polityka we Florencji w XV wieku; jego potomkowie zaczęli nazywać siebie Galilei na jego cześć pod koniec XIV wieku.
Galileusz urodził się w Pizie (wówczas części Księstwa Florencji) we Włoszech 15 lutego 1564 roku jako pierwsze z sześciorga dzieci Vincenza Galileiego, lutnisty, kompozytora i teoretyka muzyki, oraz Giulii (z domu Ammannati), którzy pobrali się w 1562 roku.
Galileusz sam stał się utalentowanym lutnistą i wcześnie nauczył się od ojca sceptycyzmu wobec uznanych autorytetów, wartości dobrze wymierzonego lub skwantyfikowanego eksperymentu, uznania dla okresowego lub muzycznego mierzenia czasu lub rytmu, a także wyników oczekiwanych z połączenia matematyki i eksperymentu.
Kiedy Galileusz miał osiem lat, jego rodzina przeprowadziła się do Florencji, ale on sam pozostał pod opieką Jacopo Borghiniego na dwa lata.
Galileusz kształcił się w latach 1575–1578 w opactwie Vallombrosa, około 30 km na południowy wschód od Florencji.
Choć jako młody człowiek Galileusz poważnie rozważał stan duchowny, za namową ojca w 1580 roku zapisał się na Uniwersytet w Pizie na studia medyczne.
W 1581 roku, gdy Galileusz studiował medycynę, zauważył kołyszący się żyrandol, który pod wpływem prądów powietrza poruszał się w większych i mniejszych łukach. Wydawało mu się, w porównaniu z biciem własnego serca, że żyrandol potrzebuje tyle samo czasu na wykonanie ruchu w obie strony, niezależnie od tego, jak szeroko się kołysał. Po powrocie do domu ustawił dwa wahadła o równej długości, jedno wprawił w szeroki ruch, a drugie w wąski, i odkrył, że poruszały się w tym samym tempie. Dopiero prace Christiaana Huygensa, prawie sto lat później, wykorzystały tautochroniczną naturę wahadła do stworzenia dokładnego zegara.
W świecie katolickim przed konfliktem Galileusza z Kościołem większość wykształconych ludzi podzielała arystotelesowski pogląd geocentryczny, według którego Ziemia była centrum wszechświata, a wszystkie ciała niebieskie krążyły wokół niej, choć teorie kopernikańskie zostały wykorzystane do reformy kalendarza w 1582 roku.
Kiedy odnosił się do siebie za pomocą więcej niż jednego imienia, czasami używał formy Galileo Galilei Linceo, co było odniesieniem do jego członkostwa w Akademii Lincei, elitarnej organizacji pro-naukowej we Włoszech. W połowie XVI wieku w toskańskich rodzinach powszechne było nadawanie najstarszemu synowi imienia pochodzącego od nazwiska rodziców.
Galileusz stworzył termoskop, prekursor termometru, a w 1586 roku opublikował małą książkę o konstrukcji wynalezionej przez siebie wagi hydrostatycznej (co po raz pierwszy zwróciło na niego uwagę świata naukowego).
Galileusz studiował również disegno, termin obejmujący sztuki piękne, i w 1588 roku uzyskał stanowisko instruktora w Accademia delle Arti del Disegno we Florencji, gdzie nauczał perspektywy i światłocienia.
W 1589 roku Galileusz został mianowany na katedrę matematyki w Pizie.
W 1591 roku zmarł jego ojciec, a Galileuszowi powierzono opiekę nad młodszym bratem Michelagnolo.
W 1592 roku Galileusz przeniósł się na Uniwersytet w Padwie, gdzie do 1610 roku wykładał geometrię, mechanikę i astronomię.
W 1593 roku Galileusz skonstruował termometr, wykorzystując rozszerzalność i kurczliwość powietrza w bańce do przesuwania wody w dołączonej rurce.
Galileusz wniósł wiele wkładów w dziedzinę, którą dziś nazywamy inżynierią, odróżniając ją od czystej fizyki. W latach 1595–1598 Galileusz opracował i udoskonalił cyrkiel geometryczny i wojskowy, odpowiedni do użytku przez artylerzystów i geodetów.
Mimo że był szczerze pobożnym katolikiem, Galileusz miał troje dzieci z nieformalnego związku z Mariną Gambą. Mieli dwie córki, Virginię (ur. 1600) i Livię (ur. 1601), oraz syna Vincenza (ur. 1606).
Tycho i inni obserwowali supernową z 1572 roku. List Ottavio Brenzoniego z 15 stycznia 1605 roku do Galileusza zwrócił uwagę uczonego na supernową z 1572 roku oraz mniej jasną nową z 1601 roku. Galileusz obserwował i omawiał supernową Keplera w 1604 roku. Ponieważ te nowe gwiazdy nie wykazywały wykrywalnej paralaksy dobowej, Galileusz doszedł do wniosku, że są to odległe gwiazdy, co obaliło arystotelesowskie przekonanie o niezmienności niebios.
Opierając się jedynie na niepewnych opisach pierwszego praktycznego teleskopu, który Hans Lippershey próbował opatentować w Holandii w 1608 roku, Galileusz w następnym roku zbudował teleskop o powiększeniu około 3x. Później stworzył ulepszone wersje o powiększeniu do około 30x.
W 1609 roku Galileusz, wraz z Anglikiem Thomasem Harriotem i innymi, był jednym z pierwszych, którzy użyli teleskopu refrakcyjnego jako instrumentu do obserwacji gwiazd, planet czy księżyców. Nazwa „teleskop” została ukuta dla instrumentu Galileusza przez greckiego matematyka, Giovanniego Demisianiego, podczas bankietu wydanego w 1611 roku przez księcia Federico Cesiego, aby uczynić Galileusza członkiem swojej Accademia dei Lincei.
30 listopada 1609 roku Galileusz skierował swój teleskop na Księżyc. Choć nie był pierwszą osobą, która obserwowała Księżyc przez teleskop (angielski matematyk Thomas Harriot zrobił to cztery miesiące wcześniej, ale dostrzegł jedynie „dziwne plamy”), Galileusz jako pierwszy wydedukował przyczynę nierówności, przypisując je cieniom rzucanym przez księżycowe góry i kratery. W swoich badaniach sporządził również mapy topograficzne, szacując wysokość gór. Księżyc nie był tym, za co długo go uważano – półprzezroczystą i doskonałą sferą, jak twierdził Arystoteles, ani tym bardziej pierwszą „planetą”, „wieczną perłą wznoszącą się wspaniale do niebiańskiego empireum”, jak głosił Dante. Galileuszowi przypisuje się czasem odkrycie libracji Księżyca w szerokości geograficznej w 1632 roku, choć Thomas Harriot lub William Gilbert mogli dokonać tego wcześniej.
7 stycznia 1610 roku Galileusz zaobserwował przez swój teleskop to, co opisał wówczas jako „trzy gwiazdy stałe, całkowicie niewidoczne ze względu na swoją małość”, znajdujące się blisko Jowisza i leżące w linii prostej przechodzącej przez niego.
Galileusz rozpoczął swoje obserwacje teleskopowe w późniejszej części 1609 roku, a do marca 1610 roku zdołał opublikować małą książkę, „Gwiezdny posłaniec” (Sidereus Nuncius), opisującą niektóre z jego odkryć: góry na Księżycu, mniejsze księżyce krążące wokół Jowisza oraz rozdzielenie tego, co uważano za bardzo mętne masy na niebie (mgławice), na zbiory gwiazd zbyt słabych, by zobaczyć je indywidualnie bez teleskopu. Nastąpiły kolejne obserwacje, w tym fazy Wenus i istnienie plam słonecznych.
Wkład Galileusza spowodował trudności dla teologów i filozofów przyrody tamtych czasów, ponieważ był sprzeczny z ideami naukowymi i filozoficznymi opartymi na poglądach Arystotelesa i Ptolemeusza, ściśle powiązanymi z Kościołem katolickim. W szczególności obserwacje faz Wenus, które wykazały, że krąży ona wokół Słońca, oraz obserwacja księżyców krążących wokół Jowisza, przeczyły modelowi geocentrycznemu Ptolemeusza, wspieranemu i akceptowanemu przez Kościół rzymskokatolicki, a wspierały model kopernikański promowany przez Galileusza.
W 1610 roku Galileusz użył teleskopu z bliskiej odległości, aby powiększyć części owadów.
W liście do Keplera z sierpnia 1610 roku Galileusz skarżył się, że niektórzy filozofowie sprzeciwiający się jego odkryciom odmówili nawet spojrzenia przez teleskop: Mój drogi Keplerze, chciałbym, abyśmy mogli pośmiać się z niezwykłej głupoty pospólstwa. Co masz do powiedzenia o głównych filozofach tej akademii, którzy są pełni uporu żmii i nie chcą patrzeć ani na planety, ani na księżyc, ani na teleskop, mimo że tysiąc razy swobodnie i celowo oferowałem im taką możliwość? Zaprawdę, tak jak żmija zatyka swoje uszy, tak ci filozofowie zamykają oczy na światło prawdy.
Od września 1610 roku Galileusz obserwował, że Wenus wykazuje pełny zestaw faz podobny do faz Księżyca. Model heliocentryczny Układu Słonecznego opracowany przez Mikołaja Kopernika przewidywał, że wszystkie fazy będą widoczne, ponieważ orbita Wenus wokół Słońca sprawiałaby, że jej oświetlona półkula byłaby zwrócona ku Ziemi, gdy znajdowała się po przeciwnej stronie Słońca, i odwrócona od Ziemi, gdy znajdowała się po stronie Ziemi względem Słońca.
W 1611 roku Galileusz odwiedził Collegium Romanum w Rzymie, gdzie jezuiccy astronomowie powtórzyli już wtedy jego obserwacje. Christoph Grienberger, jeden z jezuickich uczonych na wydziale, sympatyzował z teoriami Galileusza, ale został poproszony o obronę arystotelesowskiego punktu widzenia przez Claudio Acquavivę, generała zakonu jezuitów. Nie wszystkie twierdzenia Galileusza zostały w pełni zaakceptowane: Christopher Clavius, najwybitniejszy astronom swoich czasów, nigdy nie pogodził się z ideą gór na Księżycu, a poza kolegium wielu wciąż kwestionowało prawdziwość tych obserwacji.
Jedna z pierwszych sugestii herezji, z którą Galileusz musiał się zmierzyć, pojawiła się w 1613 roku od profesora filozofii, poety i specjalisty literatury greckiej, Cosimo Boscaglii. W rozmowie z patronem Galileusza, Kosmą II Medyceuszem, oraz matką Kosmy, Krystyną Lotaryńską, Boscaglia stwierdził, że odkrycia teleskopowe są ważne, ale ruch Ziemi jest oczywiście sprzeczny z Pismem Świętym: Dr Boscaglia rozmawiał przez chwilę z Panią [Krystyną] i choć przyznał, że wszystkie rzeczy, które odkryłeś na niebie, są prawdziwe, powiedział, że ruch Ziemi jest niewiarygodny i nie może mieć miejsca, zwłaszcza że Pismo Święte jest oczywiście sprzeczne z takim ruchem.
Tommaso Caccini, dominikański mnich, wydaje się być autorem pierwszego niebezpiecznego ataku na Galileusza. Wygłaszając kazanie we Florencji pod koniec 1614 roku, potępił Galileusza, jego współpracowników i matematyków w ogóle (kategoria, która obejmowała astronomów).
Pod koniec 1614 lub na początku 1615 roku jeden z dominikańskich współbraci Cacciniego, Niccolò Lorini, wszedł w posiadanie kopii listu Galileusza do Castellego. Lorini i inni dominikanie z klasztoru San Marco uznali list za wątpliwy pod względem ortodoksji, częściowo dlatego, że mógł on naruszać dekrety Soboru Trydenckiego: ...aby powściągnąć nieokiełznane umysły, [Święty Sobór] postanawia, że nikt, polegając na własnym osądzie, w sprawach wiary i moralności dotyczących budowania doktryny chrześcijańskiej, wypaczając Pismo Święte zgodnie z własnymi koncepcjami, nie może śmieć interpretować go w sposób sprzeczny z tym sensem, który święta matka Kościół... utrzymywał lub utrzymuje... — Dekret Soboru Trydenckiego (1545–1563). Cytowane w Langford, 1992.
Lorini i jego koledzy postanowili zwrócić uwagę Inkwizycji na list Galileusza. W lutym 1615 roku Lorini wysłał w związku z tym kopię do Sekretarza Inkwizycji, kardynała Paolo Emilio Sfondratiego, wraz z listem przewodnim krytykującym zwolenników Galileusza: Wszyscy nasi Ojcowie z pobożnego klasztoru św. Marka uważają, że list zawiera wiele stwierdzeń, które wydają się zuchwałe lub podejrzane, jak choćby to, że słowa Pisma Świętego nie znaczą tego, co mówią; że w dyskusjach o zjawiskach naturalnych autorytet Pisma powinien zajmować ostatnie miejsce... [Zwolennicy Galileusza] wzięli na siebie interpretowanie Pisma Świętego zgodnie z własnym oświeceniem i w sposób odmienny od powszechnej interpretacji Ojców Kościoła... — List Loriniego do kardynała Sfrondato, inkwizytora w Rzymie, 1615. Cytowane w Langford, 1992.
19 marca Caccini przybył do biur Inkwizycji w Rzymie, aby oskarżyć Galileusza o kopernikanizm i różne inne domniemane herezje, które rzekomo szerzyli jego uczniowie.
Kardynał Robert Bellarmin, jeden z najbardziej szanowanych teologów katolickich tamtych czasów, został wezwany do rozstrzygnięcia sporu między Galileuszem a jego przeciwnikami. Kwestia heliocentryzmu została po raz pierwszy poruszona przed kardynałem Bellarminem w przypadku Paolo Antonio Foscariniego, ojca karmelity; Foscarini opublikował książkę Lettera ... sopra l'opinione ... del Copernico, która próbowała pogodzić Kopernika z fragmentami biblijnymi, które wydawały się być w sprzeczności. Bellarmin początkowo wyraził opinię, że książka Kopernika nie zostanie zakazana, a jedynie będzie wymagała pewnej redakcji, aby przedstawić teorię wyłącznie jako narzędzie obliczeniowe do „ratowania pozorów” (tj. zachowania obserwowalnych dowodów). Foscarini wysłał kopię swojej książki do Bellarmina, który odpowiedział w liście z 12 kwietnia 1615 roku.
Kardynał Bellarmin napisał w 1615 roku, że systemu kopernikańskiego nie można bronić bez „prawdziwego fizycznego dowodu na to, że słońce nie krąży wokół ziemi, lecz ziemia krąży wokół słońca”.
Galileusza bronił na miejscu jego były uczeń Benedetto Castelli, obecnie profesor matematyki i opat benedyktyński. Po tym, jak Castelli przekazał Galileuszowi szczegóły wymiany zdań, Galileusz postanowił napisać list do Castellego, wykładając swoje poglądy na temat tego, co uważał za najbardziej odpowiedni sposób traktowania fragmentów Pisma Świętego, które zawierały twierdzenia o zjawiskach naturalnych. Później, w 1615 roku, rozszerzył to do znacznie dłuższego Listu do Wielkiej Księżnej Krystyny.
Galileusz wkrótce usłyszał doniesienia, że Lorini wszedł w posiadanie kopii jego listu do Castellego i twierdził, że zawiera on wiele herezji. Usłyszał również, że Caccini udał się do Rzymu i podejrzewał go o próbę wywołania kłopotów przy użyciu kopii listu Loriniego. W miarę upływu 1615 roku stawał się coraz bardziej zaniepokojony i ostatecznie postanowił udać się do Rzymu, gdy tylko pozwoli mu na to zdrowie, co nastąpiło pod koniec roku. Przedstawiając tam swoją sprawę, miał nadzieję oczyścić swoje imię z wszelkich podejrzeń o herezję i przekonać władze kościelne, aby nie tłumiły idei heliocentrycznych.
Oprócz Bellarmina, monsignore Francesco Ingoli zainicjował debatę z Galileuszem, wysyłając mu w styczniu 1616 roku esej kwestionujący system kopernikański. Galileusz stwierdził później, że uważał ten esej za mający kluczowe znaczenie dla działań przeciwko kopernikanizmowi, które nastąpiły w lutym.
19 lutego 1616 roku Inkwizycja zapytała komisję teologów, znanych jako kwalifikatorzy, o tezy heliocentrycznego poglądu na wszechświat. Historycy sprawy Galileusza przedstawili różne relacje na temat tego, dlaczego sprawa została skierowana do kwalifikatorów w tym czasie. Beretta wskazuje, że Inkwizycja odebrała zeznania od Gianozziego Attavantiego w listopadzie 1615 roku, w ramach dochodzenia w sprawie oskarżeń Galileusza przez Loriniego i Cacciniego.
24 lutego kwalifikatorzy przedstawili swój jednogłośny raport: teza, że Słońce jest nieruchome w centrum wszechświata, jest „głupia i absurdalna w filozofii oraz formalnie heretycka, ponieważ wyraźnie przeczy w wielu miejscach sensowi Pisma Świętego”; teza, że Ziemia porusza się i nie znajduje się w centrum wszechświata, „otrzymuje ten sam osąd w filozofii; a... w odniesieniu do prawdy teologicznej jest przynajmniej błędna w wierze”.
Podczas spotkania kardynałów Inkwizycji następnego dnia papież Paweł V poinstruował Bellarmina, aby przekazał ten wynik Galileuszowi i nakazał mu porzucenie kopernikańskich poglądów; w przypadku oporu Galileusza wobec dekretu, podjęte miały zostać surowsze kroki. 26 lutego Galileusz został wezwany do rezydencji Bellarmina i otrzymał nakaz: całkowitego powstrzymania się od nauczania lub bronienia tej doktryny i opinii, a także od dyskutowania o niej... całkowitego porzucenia... opinii, że słońce stoi nieruchomo w centrum świata, a ziemia się porusza, oraz aby odtąd nie wyznawać, nie nauczać ani nie bronić jej w jakikolwiek sposób, ustnie czy pisemnie. — Nakaz Inkwizycji przeciwko Galileuszowi, 1616.
Dla Galileusza pływy były spowodowane chlupotaniem wody w morzach tam i z powrotem, gdy punkt na powierzchni Ziemi przyspieszał i zwalniał z powodu obrotu Ziemi wokół własnej osi i obiegu wokół Słońca. Swój pierwszy opis pływów rozpowszechnił w 1616 roku, adresując go do kardynała Orsiniego.
Galileusz zaobserwował Drogę Mleczną, wcześniej uważaną za mgławicową, i odkrył, że jest ona mnóstwem gwiazd upakowanych tak gęsto, że z Ziemi wydawały się chmurami. Zlokalizował wiele innych gwiazd zbyt odległych, by były widoczne gołym okiem. W 1617 roku zaobserwował gwiazdę podwójną Mizar w gwiazdozbiorze Wielkiej Niedźwiedzicy.
Ponieważ „Ważący” (Il Saggiatore) zawiera bogactwo idei Galileusza na temat tego, jak należy uprawiać naukę, nazywany jest jego manifestem naukowym. Na początku 1619 roku ojciec Grassi opublikował anonimowo broszurę „Astronomiczna rozprawa o trzech kometach z roku 1618”, w której omówił naturę komety, która pojawiła się późno w listopadzie poprzedniego roku. Grassi doszedł do wniosku, że kometa była ognistym ciałem, które poruszało się wzdłuż odcinka wielkiego koła w stałej odległości od ziemi, a ponieważ poruszała się po niebie wolniej niż Księżyc, musiała znajdować się dalej niż Księżyc.
W 1619 roku Galileusz wdał się w spór z ojcem Orazio Grassim, profesorem matematyki w jezuickim Collegio Romano. Zaczęło się to jako spór o naturę komet, ale do czasu, gdy Galileusz opublikował „Ważącego” (Il Saggiatore) w 1623 roku, swoją ostatnią salwę w tym sporze, przerodziło się to w znacznie szerszą kontrowersję dotyczącą samej natury nauki.
Argumenty i wnioski Grassiego zostały skrytykowane w późniejszym artykule „Rozprawa o kometach”, opublikowanym pod nazwiskiem jednego z uczniów Galileusza, florenckiego prawnika Mario Guiducciego, choć w dużej mierze został on napisany przez samego Galileusza.
W 1623 roku papież Grzegorz XV zmarł, a jego następcą został papież Urban VIII, który okazywał większą przychylność Galileuszowi, zwłaszcza po tym, jak Galileusz udał się do Rzymu, aby pogratulować nowemu papieżowi.
Do 1624 roku Galileusz używał mikroskopu złożonego. Jeden z tych instrumentów podarował kardynałowi Zollernowi w maju tego samego roku w celu przekazania go księciu Bawarii, a we wrześniu wysłał kolejny księciu Cesiemu.
„Dialog o dwóch najważniejszych układach świata” Galileusza, który został opublikowany w 1632 roku, cieszył się wielką popularnością. Był to zapis rozmów między kopernikańskim naukowcem Salviatim, bezstronnym i dowcipnym uczonym Sagredem oraz ociężałym arystotelikiem Simplicio, który używał standardowych argumentów na poparcie geocentryzmu i został przedstawiony w książce jako intelektualnie nieudolny głupiec.
Wraz z utratą wielu obrońców w Rzymie z powodu „Dialogu o dwóch najważniejszych układach świata”, w 1633 roku Galileuszowi nakazano stanąć przed sądem pod zarzutem herezji „za uznawanie za prawdziwą fałszywej doktryny głoszonej przez niektórych, że słońce jest centrum świata” wbrew potępieniu z 1616 roku, ponieważ „zdecydowano w Świętej Kongregacji [...] 25 lutego 1616 roku, że [...] Święte Oficjum wyda ci nakaz porzucenia tej doktryny, nieuczenia jej innych, niebronienia jej i niepodejmowania jej; a jeśli nie zastosujesz się do tego nakazu, zostaniesz uwięziony”.
Galileusz został uznany za winnego, a wyrok Inkwizycji, wydany 22 czerwca 1633 roku, składał się z trzech zasadniczych części: Galileusz został uznany za „podejrzanego o herezję”, a mianowicie o wyznawanie opinii, że Słońce spoczywa nieruchomo w centrum wszechświata, że Ziemia nie znajduje się w jego centrum i porusza się, oraz że można wyznawać i bronić opinii jako prawdopodobnej po tym, jak została uznana za sprzeczną z Pismem Świętym. Został zobowiązany do „wyrzeczenia się, przeklęcia i znienawidzenia” tych opinii. Został skazany na formalne uwięzienie według uznania Inkwizycji. Następnego dnia wyrok ten zamieniono na areszt domowy, w którym pozostał do końca życia. Jego obraźliwy „Dialog” został zakazany; a w działaniu nieogłoszonym podczas procesu, zakazano publikacji jakichkolwiek jego dzieł, w tym tych, które mógłby napisać w przyszłości.
W 1638 roku Galileusz opisał metodę eksperymentalną pomiaru prędkości światła poprzez ustawienie dwóch obserwatorów, z których każdy posiadał latarnie wyposażone w przesłony, aby obserwowali swoje latarnie z pewnej odległości. Pierwszy obserwator otwiera przesłonę swojej lampy, a drugi, widząc światło, natychmiast otwiera przesłonę własnej latarni. Czas między otwarciem przesłony przez pierwszego obserwatora a zobaczeniem światła z lampy drugiego obserwatora wskazuje czas potrzebny na przebycie światła tam i z powrotem między dwoma obserwatorami. Galileusz poinformował, że kiedy próbował to zrobić w odległości mniejszej niż mila, nie był w stanie ustalić, czy światło pojawiło się natychmiast, czy nie.
Po okresie spędzonym u przyjaznego arcybiskupa Piccolominiego w Sienie, Galileuszowi pozwolono wrócić do jego willi w Arcetri pod Florencją, gdzie spędził resztę życia w areszcie domowym. Kontynuował pracę nad mechaniką, a w 1638 roku opublikował w Holandii książkę naukową. Jego pozycja pozostawała jednak na każdym kroku kwestionowana. W marcu 1641 roku Vincentio Reinieri, zwolennik i uczeń Galileusza, napisał do niego do Arcetri, że inkwizytor zmusił niedawno autora książki wydrukowanej we Florencji do zmiany słów „najwybitniejszy Galileusz” na „Galileusz, człowiek o znanym imieniu”.
Galileusz przyjmował gości do 1642 roku, kiedy to po cierpieniach związanych z gorączką i kołataniem serca zmarł 8 stycznia 1642 roku w wieku 77 lat. Wielki Książę Toskanii, Ferdynand II, pragnął pochować go w głównej części bazyliki Santa Croce, obok grobowców jego ojca i innych przodków, oraz wznieść ku jego czci marmurowe mauzoleum.
Sprawa Galileusza została w dużej mierze zapomniana po jego śmierci, a kontrowersje ucichły. Zakaz przedruku dzieł Galileusza nałożony przez Inkwizycję został zniesiony w 1718 roku, kiedy to wydano zgodę na publikację edycji jego prac (z wyłączeniem potępionego Dialogu) we Florencji.
W 1741 roku papież Benedykt XIV autoryzował publikację edycji kompletnych dzieł naukowych Galileusza, która zawierała łagodnie ocenzurowaną wersję Dialogu.
15 lutego 1990 roku, w przemówieniu wygłoszonym na Uniwersytecie Sapienza w Rzymie, kardynał Ratzinger (późniejszy papież Benedykt XVI) przytoczył niektóre współczesne poglądy na sprawę Galileusza jako tworzące to, co nazwał „przypadkiem symptomatycznym, który pozwala nam dostrzec, jak głęboko sięga dziś zwątpienie w siebie epoki nowożytnej, nauki i technologii”.
31 października 1992 roku papież Jan Paweł II wyraził ubolewanie z powodu sposobu, w jaki potraktowano sprawę Galileusza, i wydał deklarację uznającą błędy popełnione przez trybunał Kościoła katolickiego, który osądził stanowiska naukowe Galileusza, co było wynikiem badań przeprowadzonych przez Papieską Radę ds. Kultury.
W marcu 2008 roku przewodniczący Papieskiej Akademii Nauk, Nicola Cabibbo, ogłosił plan uhonorowania Galileusza poprzez wzniesienie jego pomnika wewnątrz murów Watykanu.
W grudniu tego samego roku, podczas wydarzeń upamiętniających 400. rocznicę najwcześniejszych obserwacji teleskopowych Galileusza, papież Benedykt XVI pochwalił jego wkład w astronomię.
Miesiąc później jednak przewodniczący Papieskiej Rady ds. Kultury, Gianfranco Ravasi, ujawnił, że plan wzniesienia pomnika Galileusza na terenie Watykanu został zawieszony.
