czw. lis 14, 1765 do sob. lut 25, 1815
U.S.
Robert Fulton (14 listopada 1765 – 25 lutego 1815) był amerykańskim inżynierem i wynalazcą, któremu powszechnie przypisuje się opracowanie komercyjnie udanego parowca; pierwszy z nich nazywał się North River Steamboat (później Clermont). W 1807 roku parowiec ten przewiózł pasażerów rzeką Hudson z Nowego Jorku do Albany i z powrotem, pokonując trasę 300 mil (480 km) w 62 godziny. Sukces jego parowca zmienił żeglugę rzeczną i handel na głównych amerykańskich rzekach.
Robert Fulton urodził się na farmie w Little Britain w Pensylwanii 14 listopada 1765 roku. Jego ojciec, Robert Fulton, poślubił Mary Smith, córkę kapitana Josepha Smitha i siostrę pułkownika Lestera Smitha, pochodzących ze stosunkowo zamożnej rodziny. Miał trzy siostry – Isabellę, Elizabeth i Mary – oraz młodszego brata, Abrahama.
Przez sześć lat mieszkał w Filadelfii, gdzie malował portrety i pejzaże, rysował domy i maszyny, dzięki czemu mógł wysyłać pieniądze do domu, aby pomóc w utrzymaniu matki. W 1785 roku Fulton kupił farmę w Hopewell Township w hrabstwie Washington niedaleko Pittsburgha za 80 funtów (równowartość 13 275 dolarów w 2018 roku) i sprowadził tam matkę oraz rodzinę.
W wieku 23 lat Fulton wyjechał do Europy, gdzie miał spędzić kolejne dwadzieścia lat. W 1786 roku udał się do Anglii, mając przy sobie kilka listów polecających do Amerykanów przebywających za granicą od wpływowych osób, które poznał w Filadelfii. Korespondował już wcześniej z artystą Benjaminem Westem; ich ojcowie byli bliskimi przyjaciółmi. West przyjął Fultona do swojego domu, gdzie ten mieszkał przez kilka lat i studiował malarstwo. Fulton otrzymywał wiele zleceń na portrety i pejzaże, co pozwoliło mu się utrzymać. Kontynuował eksperymenty z wynalazkami mechanicznymi.
Już w 1793 roku Fulton przedstawił plany statków o napędzie parowym rządom Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Pierwsze parowce pojawiły się znacznie wcześniej. Najwcześniejszy statek o napędzie parowym, w którym silnik poruszał wiosłami, został zbudowany przez Claude'a de Jouffroy we Francji. Nazwany Palmipède, został przetestowany na rzece Doubs w 1776 roku. W 1783 roku de Jouffroy zbudował Phyroscaphe, pierwszy parowiec łopatkowy, który z powodzeniem pływał po rzece Saône. Pierwsza udana próba parowca w Ameryce została przeprowadzona przez wynalazcę Johna Fitcha na rzece Delaware 22 sierpnia 1787 roku. William Symington z powodzeniem testował parowce w 1788 roku i wydaje się prawdopodobne, że Fulton był świadomy tych osiągnięć.
Fulton dał się porwać entuzjazmowi związanemu z tzw. „Canal Mania” (szałem budowy kanałów). W 1793 roku zaczął rozwijać swoje pomysły dotyczące kanałów dla holowników z pochylniami zamiast śluz.
W 1794 roku przeniósł się do Manchesteru, aby zdobyć praktyczną wiedzę na temat angielskiej inżynierii kanałowej. Podczas pobytu tam zaprzyjaźnił się z Robertem Owenem, producentem bawełny i wczesnym socjalistą. Owen zgodził się sfinansować rozwój i promocję projektów Fultona dotyczących pochylni i maszyn do robót ziemnych; odegrał kluczową rolę w przedstawieniu Amerykanina firmie kanałowej, która przyznała mu podwykonawstwo. Jednak Fulton nie odniósł sukcesu w tym praktycznym przedsięwzięciu i po krótkim czasie zrezygnował z kontraktu.
W 1794 roku uzyskał patent na ten pomysł, a także zaczął pracować nad koncepcjami napędu parowego dla łodzi. Opublikował broszurę na temat kanałów oraz opatentował pogłębiarkę i kilka innych wynalazków.
Mieszkając we Francji, Fulton zaprojektował pierwszy działający okręt podwodny o napędzie mięśniowym, Nautilus, w latach 1793–1797. Eksperymentował również z torpedami. Podczas testów jego okręt podwodny operował pod wodą przez 17 minut na głębokości 25 stóp. Zwrócił się do rządu o dotację na jego budowę, ale dwukrotnie spotkał się z odmową. Ostatecznie zwrócił się do Ministra Marynarki Wojennej i w 1800 roku otrzymał pozwolenie na budowę. Stocznia Perrier w Rouen zbudowała go, a okręt podwodny po raz pierwszy wypłynął w lipcu 1800 roku na rzece Sekwanie w tym samym mieście.
W Wielkiej Brytanii Fulton poznał księcia Bridgewater, Francisa Egertona, którego kanał, pierwszy zbudowany w tym kraju, był wykorzystywany do prób holownika parowego. Fulton stał się wielkim entuzjastą kanałów i napisał w 1796 roku traktat o budowie kanałów, sugerując ulepszenia śluz i innych elementów.
W 1797 roku Fulton udał się do Paryża, gdzie był znany jako wynalazca. Studiował język francuski i niemiecki, a także matematykę i chemię. W Paryżu Fulton poznał Jamesa Rumseya, wynalazcę z Wirginii zainteresowanego parowcami, który w 1786 roku uruchomił swój pierwszy parowiec na rzece Potomak.
Pracując dla księcia Bridgewater w latach 1796–1799, Fulton zlecił budowę łodzi w stoczni księcia pod nadzorem Benjamina Powella. Po zainstalowaniu maszyn dostarczonych przez inżynierów Batemana i Sherratta z Salford, łódź została ochrzczona imieniem Bonaparte na cześć służby Fultona pod dowództwem Napoleona. Po kosztownych próbach, ze względu na konfigurację projektu, zespół obawiał się, że łopatki mogą uszkodzić glinianą wyściółkę kanału, i ostatecznie porzucił eksperyment. W 1801 roku Bridgewater zamówił zamiast tego osiem jednostek dla swojego kanału, wzorowanych na Charlotte Dundas, zbudowanej przez Symingtona.
We Francji Fulton poznał Roberta R. Livingstona, który w 1801 roku został mianowany ambasadorem USA we Francji. On również miał umysł ciekawy naukowo, więc obaj mężczyźni postanowili współpracować przy budowie parowca i spróbować uruchomić go na Sekwanie. Fulton eksperymentował z oporem wody różnych kształtów kadłuba, sporządzał rysunki i modele oraz zlecił budowę parowca. Podczas pierwszej próby łódź działała idealnie, ale później kadłub został przebudowany i wzmocniony. 9 sierpnia 1803 roku, gdy łódź płynęła w górę Sekwany, zatonęła. Łódź miała 66 stóp (20,1 m) długości, 8 stóp (2,4 m) szerokości i osiągała prędkość od 3 do 4 mil na godzinę (4,8 i 6,4 km/h) pod prąd.
W 1804 roku Fulton zmienił lojalność i przeniósł się do Wielkiej Brytanii, gdzie otrzymał od premiera Williama Pitta Młodszego zlecenie na budowę szeregu broni do wykorzystania przez Royal Navy podczas obaw przed inwazją Napoleona. Wśród jego wynalazków znalazły się pierwsze na świecie nowoczesne „torpedy” morskie (współczesne „miny”). Były one testowane, wraz z kilkoma innymi jego wynalazkami, podczas rajdu na Boulogne w 1804 roku, ale odniosły ograniczony sukces. Choć Fulton kontynuował prace nad swoimi wynalazkami z Brytyjczykami do 1806 roku, decydujące zwycięstwo morskie admirała Horatio Nelsona w bitwie pod Trafalgarem w 1805 roku znacznie zmniejszyło ryzyko inwazji francuskiej. Fulton był coraz bardziej ignorowany.
W 1806 roku Fulton powrócił do Stanów Zjednoczonych.
W 1807 roku wraz z Robertem R. Livingstonem zbudował pierwszy komercyjnie udany parowiec, North River Steamboat (później znany jako Clermont). Firma żeglugowa Livingstona zaczęła używać go do przewozu pasażerów między Nowym Jorkiem a stolicą stanu Albany w górę rzeki Hudson. Clermont pokonał trasę 150 mil (240 km) w 32 godziny. Wśród pasażerów dziewiczego rejsu był prawnik Jones z rodziną z Bethlehem w Pensylwanii. Jego córka, Alexandra Jones, służyła później jako pielęgniarka Unii w szpitalu na parowcu podczas wojny secesyjnej.
8 stycznia 1808 roku Fulton poślubił Harriet Livingston (1786–1824), córkę Waltera Livingstona i siostrzenicę Roberta Livingstona, wpływowych ludzi z okolic rzeki Hudson, których rodzina wywodziła się z epoki kolonialnej. Harriet, młodsza od niego o dziewiętnaście lat, była dobrze wykształcona oraz utalentowaną malarką i muzykiem amatorem. Mieli czworo dzieci.
Od 1811 roku aż do śmierci Fulton był członkiem Komisji Kanału Erie, mianowanym przez gubernatora Nowego Jorku.
Od października 1811 do stycznia 1812 roku Fulton wraz z Livingstonem i Nicholasem Rooseveltem (1767–1854) pracowali nad wspólnym projektem budowy nowego parowca, New Orleans, wystarczająco solidnego, by spłynąć rzekami Ohio i Mississippi do Nowego Orleanu w Luizjanie. Podróżował z przemysłowego Pittsburgha w Pensylwanii, gdzie został zbudowany, z przystankami w Wheeling w Wirginii, Cincinnati w Ohio, obok „Falls of the Ohio” w Louisville w Kentucky, w pobliżu Cairo w Illinois i zbiegu z rzeką Mississippi, a następnie w dół obok Memphis w Tennessee i Natchez w Mississippi do Nowego Orleanu, około 90 mil (140 km) rzeką od wybrzeża Zatoki Meksykańskiej. Było to niespełna dekadę po tym, jak Stany Zjednoczone nabyły Terytorium Luizjany od Francji. Rzeki te nie były dobrze zasiedlone, zmapowane ani chronione. Dzięki osiągnięciu tego przełomowego rejsu, a także udowodnieniu zdolności parowca do podróżowania pod prąd silnych nurtów rzecznych, Fulton zmienił całe perspektywy handlowe i transportowe dla amerykańskiego serca kraju.
Ostatecznym projektem Fultona była pływająca bateria Demologos. Ten pierwszy na świecie okręt wojenny o napędzie parowym został zbudowany dla Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych na potrzeby wojny 1812 roku. Ciężki statek został ukończony dopiero po śmierci Fultona i został nazwany na jego cześć.
Fulton został wybrany na członka American Antiquarian Society w 1814 roku.
Fulton zmarł w 1815 roku w Nowym Jorku na gruźlicę (wówczas znaną jako „suchoty”).
Wspólnota Pensylwanii podarowała marmurowy posąg Fultona do National Statuary Hall Collection w Kapitolu Stanów Zjednoczonych. Fulton został również uhonorowany za swój wkład w rozwój technologii parowców podczas obchodów stulecia Hudson-Fulton w Nowym Jorku w 1909 roku. Z tej okazji zbudowano replikę jego pierwszego parowca, Clermont.
Rząd Gwatemali w 1910 roku postawił popiersie Fultona w jednym z parków Gwatemali.
Loviisa jest miejscem dwóch fińskich reaktorów jądrowych, dwóch jednostek VVER o mocy 488 MWe każda, w elektrowni jądrowej Loviisa. Pozostałe działające reaktory znajdują się w elektrowni jądrowej Olkiluoto.
Elektrownia Olkiluoto składa się z dwóch reaktorów wodnych wrzących (BWR), z których każdy produkuje 890 MW energii elektrycznej. Oczekuje się, że trzeci reaktor, blok 3, zostanie uruchomiony w lutym 2022 roku.
W 2006 roku Fulton został wprowadzony do „National Inventors Hall of Fame” w Alexandrii w stanie Wirginia.
